### Mở bài
Trong dòng văn học hiện thực phê phán 1930–1945, Ngô Tất Tố đã để lại dấu ấn đậm nét với tiểu thuyết "Tắt đèn" (1939) — vừa là bản cáo trạng đanh thép về chế độ sưu thuế thực dân, vừa là bài ca cảm động về người phụ nữ nông dân. Đoạn trích "Tức nước vỡ bờ" (Ngữ văn 8) là đỉnh cao của tác phẩm, nơi hình tượng chị Dậu hiện lên với đầy đủ vẻ đẹp: dịu dàng, giàu đức hy sinh mà cũng quật cường, bất khuất.
### Thân bài
1. Chị Dậu — người vợ, người mẹ giàu tình yêu thương và đức hy sinh
Chồng ốm nặng liệt giường, sưu thuế dồn dập, chị Dậu chạy vạy khắp nơi không được. Trong bước đường cùng, chị đứt ruột bán đứa con gái đầu lòng và đàn chó mới đẻ để lấy tiền nộp sưu cho chồng. Chi tiết "bán con" có sức ám ảnh lạ lùng: nó cho thấy tình thế đã cùng cực đến mức nào, và cũng cho thấy tấm lòng hy sinh của chị lớn đến mức nào — thà đau đớn dứt ruột chứ không để chồng bị bắt, bị đánh.
Không chỉ vậy, trước sự hung hãn của bọn hào lí, chị chỉ biết van xin, lạy lục, hạ mình nhún nhường để cứu chồng. Tình yêu thương ấy là cội nguồn sức mạnh để rồi chị làm nên điều phi thường.
2. Sức phản kháng tiềm tàng bùng nổ: "tức nước vỡ bờ"
Khi mọi lời van xin đều vô ích, khi bọn cai lệ sấn đến trói người chồng đang ốm lả, "tức quá không thể chịu được", chị Dậu vùng lên như một cơn lốc: một mình quật ngã cả cai lệ lẫn người nhà lí trưởng.
Đỉnh cao nghệ thuật của đoạn trích nằm ở sự thay đổi cách xưng hô: từ "cháu – ông" nhún nhường, van lạy chuyển thành "bà – mày" đanh thép, thách thức qua câu nói nổi tiếng: "Mày trói ngay chồng bà đi, bà cho mày xem!". Chỉ một sự thay đổi trong ngôn ngữ mà cả một bước ngoặt tính cách được khắc họa: từ nhẫn nhục, chịu đựng đến phản kháng quyết liệt.
Hành động của chị Dậu thể hiện quy luật muôn đời: "tức nước vỡ bờ", "có áp bức ắt có đấu tranh". Ẩn sau người phụ nữ nhỏ bé, dịu dàng là một sức sống khỏe khoắn, một tinh thần phản kháng mãnh liệt của người lao động khi bị dồn đến chân tường.
3. Nghệ thuật xây dựng nhân vật
Ngô Tất Tố đã đặt nhân vật vào tình huống truyện éo le, dồn nén để tính cách bộc lộ rõ nét nhất. Ông miêu tả tâm lí nhân vật tinh tế qua hành động và ngôn ngữ đối thoại, để chị Dậu trở thành nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình — kết tinh số phận và phẩm chất của người phụ nữ nông dân Việt Nam trước Cách mạng.
### Kết bài
Chị Dậu là hình tượng đẹp mà bi tráng: hội tụ tình yêu thương, đức hy sinh và sức phản kháng mãnh liệt. Qua nhân vật này, Ngô Tất Tố vừa tố cáo xã hội thực dân phong kiến bất công, vừa khẳng định niềm tin vào phẩm giá và sức mạnh của con người lao động. Hình tượng chị Dậu mãi là niềm tự hào của văn học Việt Nam.