1. Kiến thức trọng tâm
“Bài ca ngất ngưởng” là tác phẩm nổi tiếng của Nguyễn Công Trứ (1778–1858), nhà thơ, nhà chính trị, nhà quân sự thời Nguyễn. “Ngất ngưởng” là thái độ sống phóng khoáng, tự do, không câu nệ khuôn phép, thể hiện cá tính mạnh mẽ của con người.
Bài thơ viết theo thể hát nói, gồm những câu thơ tự do, phóng túng, khắc họa chân dung Nguyễn Công Trứ: một con người tài hoa, từng làm quan to, từng vào sinh ra tử nơi chiến trường, nhưng khi về hưu vẫn giữ phong thái ung dung, ngất ngưởng, không màng danh lợi.
Tư tưởng chủ đạo: khẳng định giá trị cá nhân, lối sống tự do, phóng khoáng, coi thường khuôn phép gò bó. Đây là một nét mới mẻ, độc đáo trong văn học trung đại Việt Nam.
2. Ví dụ minh họa
Trong bài thơ, Nguyễn Công Trứ tự kể về cuộc đời mình:
Vũ trụ nội mạc phi phận sự, Ông Hi Văn tài bộ đã vào lồng.
Câu thơ thể hiện khí phách của một con người xem mọi việc trong vũ trụ đều là phận sự của mình. “Vào lồng” là cách nói khiêm nhường mà kiêu hãnh: tài năng của ông đã được ghi nhận, tên tuổi đã gắn với triều đình. Nhưng sau đó, ông lại chọn lối sống ngất ngưởng:
Khi Thủ khoa, khi Tham tán, khi Tổng đốc Đông, Gồm thao lược đã đầy trong tay. … Đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng, Kìa núi nọ phau phau mây trắng.
Hình ảnh “đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng” là biểu tượng của lối sống tự do, không gò bó, trái ngược hoàn toàn với hình ảnh quan lại nghiêm trang, khuôn phép.
3. Ghi nhớ
- Tác giả: Nguyễn Công Trứ — nhà thơ, nhà chính trị, nhà quân sự thời Nguyễn.
- “Ngất ngưởng”: thái độ sống phóng khoáng, tự do, coi thường khuôn phép.
- Thể loại: hát nói — phù hợp với giọng điệu phóng túng, tự do.
- Giá trị: khẳng định cá tính, giá trị con người, lối sống tự do giữa xã hội phong kiến gò bó.