Bài 26: Ôn tập chương 7

1. Kiến thức trọng tâm

Chương 7 hệ thống kiến thức về các nguyên tố nhóm IA và nhóm IIA. Kim loại kiềm (nhóm IA) gồm $Li, Na, K, Rb, Cs, Fr$, có một electron lớp ngoài cùng, hoá trị $+1$ trong hợp chất, tính khử rất mạnh và tăng dần từ liti đến xesi. Kim loại kiềm thổ (nhóm IIA) gồm $Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Ra$, có hai electron lớp ngoài cùng, hoá trị $+2$ trong hợp chất, tính khử mạnh nhưng yếu hơn kim loại kiềm cùng chu kì, tăng dần từ beri đến bari.

Cả hai nhóm đều phản ứng với nước tạo hiđroxit và khí hiđro. Kim loại kiềm phản ứng mãnh liệt với nước, kim loại kiềm thổ phản ứng chậm hơn. Cả hai nhóm đều tác dụng với oxi tạo oxit, tác dụng với halogen tạo muối halogenua, tác dụng với axit tạo muối và khí hiđro. Các hiđroxit của kim loại kiềm là bazơ mạnh, tan tốt trong nước; hiđroxit của kim loại kiềm thổ có tính bazơ yếu hơn, độ tan giảm dần từ bari đến beri.

Các hợp chất quan trọng cần nhớ gồm $NaOH$, $Na_2CO_3$, $NaCl$, $KNO_3$ của nhóm IA và $CaO$, $Ca(OH)_2$, $CaCO_3$, $CaSO_4$ của nhóm IIA. Cần nắm được ứng dụng thực tiễn của chúng: sản xuất xà phòng, thuỷ tinh, giấy, vật liệu xây dựng, xử lí nước. Ngoài ra cần hiểu khái niệm nước cứng: nước chứa nhiều ion $Ca^{2+}$ và $Mg^{2+}$, gây đóng cặn và làm giảm hiệu quả của xà phòng. Nước cứng tạm thời chứa muối hiđrocacbonat, có thể làm mềm bằng cách đun sôi hoặc dùng dung dịch kiềm.

2. Ví dụ minh họa

Ví dụ. Nêu cách làm mềm nước cứng tạm thời chứa $Ca(HCO_3)_2$ bằng phương pháp đun sôi và viết phương trình hoá học.

Lời giải. Khi đun sôi, $Ca(HCO_3)_2$ bị phân huỷ: $Ca(HCO_3)_2 \rightarrow CaCO_3 + CO_2 + H_2O$. Kết tủa $CaCO_3$ được lọc bỏ, nước trở nên mềm hơn. Đây là cách làm mềm nước cứng tạm thời đơn giản, thường dùng trong sinh hoạt.

3. Ghi nhớ

• Nhóm IA: hoá trị $+1$, tính khử rất mạnh; nhóm IIA: hoá trị $+2$, tính khử mạnh.
• Tính khử tăng dần theo chiều tăng điện tích hạt nhân trong nhóm.
• Hiđroxit nhóm IA là bazơ mạnh; hiđroxit nhóm IIA bazơ yếu hơn.
• Nước cứng tạm thời làm mềm bằng đun sôi.