Chương I: Trái Đất

1. Kiến thức trọng tâm

Chương I giúp học sinh hình dung Trái Đất với tư cách là hành tinh chúng ta đang sinh sống và là đối tượng nghiên cứu đầu tiên của môn Địa lí. Trái Đất là hành tinh thứ ba tính từ Mặt Trời, có dạng hình cầu dẹt ở hai cực và phình ra ở xích đạo. Bán kính trung bình của Trái Đất khoảng $R \approx 6371$ km, chu vi xích đạo khoảng $40075$ km. Trái Đất có hai chuyển động chính: tự quay quanh trục và chuyển động quanh Mặt Trời. Trục Trái Đất nghiêng một góc khoảng $23^{\circ}27'$ so với mặt phẳng quỹ đạo.

Để nghiên cứu Trái Đất, con người dùng bản đồ. Bản đồ là hình ảnh thu nhỏ một phần hay toàn bộ bề mặt Trái Đất lên mặt phẳng, theo một tỉ lệ nhất định, bằng các kí hiệu quy ước. Nhờ bản đồ, chúng ta xác định được vị trí, phương hướng, khoảng cách và đặc điểm địa hình của các đối tượng địa lí.

Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất tạo ra hiện tượng ngày và đêm luân phiên nhau. Trái Đất tự quay một vòng hết khoảng $24$ giờ theo hướng từ tây sang đông. Chuyển động quanh Mặt Trời trong một năm khoảng $365,25$ ngày kết hợp với trục nghiêng đã tạo ra các mùa trong năm và hiện tượng ngày, đêm dài ngắn khác nhau theo mùa và theo vĩ độ.

2. Ví dụ minh họa

Ví dụ: Trên bản đồ có tỉ lệ $1 : 100000$, khoảng cách giữa hai điểm A và B đo được là $5$ cm. Hỏi trên thực tế hai điểm đó cách nhau bao nhiêu ki-lô-mét?

Lời giải: Tỉ lệ $1 : 100000$ nghĩa là $1$ cm trên bản đồ ứng với $100000$ cm trên thực tế, tức $1$ km. Vì vậy khoảng cách thực tế là $5 \times 1 = 5$ km. Đáp số: $5$ km.

Ví dụ khác: Vì sao khi ở Việt Nam đang là ban ngày thì ở Bra-xin lại là ban đêm? Vì Trái Đất hình cầu và tự quay quanh trục, nên khi một nửa Trái Đất hướng về phía Mặt Trời thì nửa còn lại khuất bóng, tạo ra ngày và đêm ở hai bán cầu đối diện nhau.

3. Ghi nhớ

• Trái Đất có dạng hình cầu dẹt ở hai cực, bán kính trung bình khoảng $6371$ km.
• Bản đồ là hình ảnh thu nhỏ bề mặt Trái Đất theo tỉ lệ nhất định, bằng các kí hiệu quy ước.
• Trái Đất tự quay quanh trục theo hướng từ tây sang đông, tạo ra ngày và đêm.
• Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời kết hợp với trục nghiêng tạo ra các mùa trong năm.
• Muốn đọc bản đồ, cần chú ý tỉ lệ bản đồ, kí hiệu, phương hướng và tọa độ địa lí.