1. Kiến thức trọng tâm
Tỉ lệ bản đồ cho biết mức độ thu nhỏ khoảng cách trên bản đồ so với khoảng cách thực tế trên mặt đất. Tỉ lệ bản đồ càng lớn thì mức độ chi tiết của bản đồ càng cao, nhưng phạm vi lãnh thổ thể hiện được càng nhỏ và ngược lại.
Tỉ lệ bản đồ được thể hiện bằng ba cách. Tỉ lệ số ghi dưới dạng phân số, ví dụ hoặc , nghĩa là cm trên bản đồ ứng với cm, tức km trên thực tế. Tỉ lệ thước là một đoạn thẳng chia thành các đoạn bằng nhau, mỗi đoạn ghi rõ khoảng cách tương ứng trên thực tế. Tỉ lệ chữ ghi bằng lời, ví dụ "1 cm trên bản đồ ứng với 1 km trên thực tế".
Dựa vào tỉ lệ, bản đồ được chia thành ba loại: bản đồ tỉ lệ lớn có tỉ lệ lớn hơn ; bản đồ tỉ lệ trung bình có tỉ lệ từ đến ; bản đồ tỉ lệ nhỏ có tỉ lệ nhỏ hơn . Bản đồ tỉ lệ lớn thường dùng để thể hiện một khu vực nhỏ với nhiều chi tiết, ví dụ bản đồ phường, xã. Bản đồ tỉ lệ nhỏ thường dùng để thể hiện một quốc gia, một châu lục hay toàn thế giới.
Muốn tính khoảng cách thực tế, ta đo khoảng cách trên bản đồ rồi nhân với mẫu số của tỉ lệ, sau đó đổi đơn vị cho phù hợp.
2. Ví dụ minh họa
Ví dụ 1: Trên bản đồ tỉ lệ , khoảng cách giữa trường học và nhà bạn Lan đo được là cm. Hỏi trên thực tế hai địa điểm đó cách nhau bao nhiêu ki-lô-mét?
Lời giải: cm trên bản đồ ứng với cm trên thực tế, tức km. Vậy khoảng cách thực tế là km. Đáp số: km.
Ví dụ 2: Khoảng cách thực tế giữa hai thành phố là km. Trên bản đồ tỉ lệ , khoảng cách đó được vẽ dài bao nhiêu xăng-ti-mét? Lời giải: cm trên bản đồ ứng với cm, tức km trên thực tế. Vậy đoạn vẽ dài cm. Đáp số: cm.
3. Ghi nhớ
- Tỉ lệ bản đồ cho biết mức độ thu nhỏ khoảng cách trên bản đồ so với thực tế.
- Tỉ lệ bản đồ được thể hiện bằng tỉ lệ số, tỉ lệ thước và tỉ lệ chữ.
- Tỉ lệ nghĩa là cm trên bản đồ ứng với km trên thực tế.
- Bản đồ tỉ lệ càng lớn thì càng chi tiết nhưng phạm vi thể hiện càng nhỏ.
- Muốn tính khoảng cách thực tế, lấy khoảng cách trên bản đồ nhân với mẫu số của tỉ lệ rồi đổi đơn vị.