1. Kiến thức trọng tâm
Cơ chế thị trường là hệ thống các quan hệ kinh tế chịu sự điều tiết của các quy luật kinh tế như quy luật cung cầu, quy luật giá trị, quy luật cạnh tranh. Trong cơ chế thị trường, các chủ thể kinh tế tự do sản xuất, kinh doanh và trao đổi theo tín hiệu của giá cả.
Quy luật cung cầu: khi cầu tăng, giá có xu hướng tăng và ngược lại. Quy luật giá trị: giá cả hàng hóa xoay quanh giá trị của nó. Quy luật cạnh tranh: các chủ thể kinh tế cạnh tranh để giành lợi thế, thúc đẩy cải tiến kĩ thuật và nâng cao chất lượng.
Cơ chế thị trường có ưu điểm: phân bổ nguồn lực linh hoạt, kích thích sáng tạo, đáp ứng nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng. Hạn chế: gây phân hóa giàu nghèo, ô nhiễm môi trường, khủng hoảng kinh tế. Vì vậy, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa kết hợp cơ chế thị trường với sự quản lí của Nhà nước.
2. Ví dụ minh họa
Tình huống: Nhiều người đổ xô trồng thanh long khi giá cao, dẫn đến dư thừa, giá giảm mạnh. Một số hộ chuyển sang trồng cây khác hoặc chế biến sâu để tăng giá trị.
Lời giải: Đây là biểu hiện của cơ chế thị trường: tín hiệu giá cao thu hút người sản xuất, cung tăng vượt cầu khiến giá giảm. Người sản xuất phải điều chỉnh theo tín hiệu thị trường, cho thấy cơ chế thị trường vừa điều tiết sản xuất, vừa đặt ra rủi ro nếu thiếu thông tin và quy hoạch.
3. Ghi nhớ
Cơ chế thị trường vận hành theo quy luật cung cầu, giá trị và cạnh tranh. Nó phân bổ nguồn lực linh hoạt nhưng cần có sự quản lí của Nhà nước để khắc phục hạn chế.