1. Kiến thức trọng tâm
Tự sự là phương thức kể lại sự việc, hành động của nhân vật theo một trình tự nhất định. Trong truyện thơ dân gian, tự sự là phương thức chủ đạo: tác phẩm kể một câu chuyện hoàn chỉnh, có nhân vật, có cốt truyện, có mâu thuẫn và kết thúc. Thơ dân gian thường dùng thể thơ lục bát hoặc song thất lục bát, lời thơ giản dị, gần với lời ăn tiếng nói hằng ngày.
Trong thơ trữ tình, tự sự chỉ là phương thức hỗ trợ. Bài thơ trữ tình chủ yếu bộc lộ cảm xúc, suy tư của chủ thể trữ tình; yếu tố tự sự xuất hiện dưới dạng một kỉ niệm, một câu chuyện nhỏ làm nền cho cảm xúc. Vì vậy, trong thơ trữ tình, sự việc thường được kể vắn tắt, không đầy đủ chi tiết, và được chọn lọc để gợi cảm xúc.
Điểm khác biệt cơ bản: truyện thơ dân gian lấy câu chuyện làm trung tâm, cảm xúc nảy sinh từ câu chuyện; thơ trữ tình lấy cảm xúc làm trung tâm, câu chuyện chỉ là cái cớ để bộc lộ cảm xúc. Khi phân tích, cần xác định phương thức nào giữ vai trò chủ đạo và yếu tố tự sự phục vụ mục đích gì.
2. Ví dụ minh họa
Truyện thơ dân gian như "Truyện Kiều" kể đầy đủ cuộc đời Thúy Kiều: từ lúc gặp Kim Trọng, qua bao biến cố, đến ngày đoàn viên. Cốt truyện dài, nhiều nhân vật, nhiều sự kiện nối tiếp nhau.
Ngược lại, một bài thơ trữ tình viết về quê hương có thể chỉ kể một chi tiết nhỏ: chiều nay về thăm quê, thấy cây đa đầu làng vẫn đứng đó. Chi tiết ấy không cần kể dài dòng mà gợi lên cả một dòng cảm xúc nhớ thương.
3. Ghi nhớ
- Truyện thơ dân gian: tự sự là chủ đạo, kể câu chuyện hoàn chỉnh, có cốt truyện.
- Thơ trữ tình: tự sự là hỗ trợ, cảm xúc là trung tâm, sự việc kể vắn tắt.
- Khi phân tích: xác định phương thức chủ đạo và vai trò của yếu tố tự sự.