1. Kiến thức trọng tâm
Trao đổi chất là quá trình cơ thể lấy các chất từ môi trường, biến đổi chúng thành các chất cần thiết cho hoạt động sống, đồng thời thải các chất không cần thiết ra ngoài. Chuyển hóa năng lượng là quá trình biến đổi năng lượng từ dạng này sang dạng khác để cung cấp cho các hoạt động sống. Hai quá trình này gắn bó chặt chẽ với nhau và diễn ra liên tục trong mọi tế bào.
Trao đổi chất gồm hai mặt đối lập nhưng thống nhất. Đồng hóa là quá trình tổng hợp các chất hữu cơ phức tạp từ các chất đơn giản, đồng thời tích lũy năng lượng. Dị hóa là quá trình phân giải các chất hữu cơ phức tạp thành các chất đơn giản, đồng thời giải phóng năng lượng. Nhờ đồng hóa, cơ thể lớn lên và sửa chữa các tổn thương. Nhờ dị hóa, cơ thể có năng lượng cho vận động, duy trì thân nhiệt và các hoạt động khác.
Ở thực vật, trao đổi chất gắn liền với quang hợp và hô hấp. Ở động vật, trao đổi chất diễn ra qua các hệ cơ quan như tiêu hóa, hô hấp, tuần hoàn và bài tiết. Mỗi hệ cơ quan đảm nhận một khâu riêng nhưng phối hợp nhịp nhàng với nhau.
2. Ví dụ minh họa
Một cây lúa hút nước và muối khoáng từ đất, hấp thụ khí carbon dioxide từ không khí để quang hợp tạo ra đường glucose, rồi dùng glucose để tổng hợp tinh bột và cellulose. Khi hạt lúa nảy mầm, tinh bột được phân giải thành đường để cung cấp năng lượng cho mầm lớn lên.
Giải thích: ví dụ trên cho thấy đồng hóa (tổng hợp tinh bột, cellulose) và dị hóa (phân giải tinh bột khi nảy mầm) luôn diễn ra song song. Năng lượng ánh sáng được chuyển hóa thành năng lượng hóa học trong glucose, rồi giải phóng dần khi cây cần.
3. Ghi nhớ
- Trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng là cơ sở của mọi hoạt động sống.
- Đồng hóa tổng hợp và tích lũy năng lượng; dị hóa phân giải và giải phóng năng lượng.
- Các hệ cơ quan trong cơ thể phối hợp để thực hiện trao đổi chất.