1. Kiến thức trọng tâm
Nước và chất khoáng là hai thành phần không thể thiếu đối với đời sống thực vật. Nước chiếm phần lớn khối lượng cây tươi, là dung môi hòa tan các chất, là nguyên liệu của quang hợp và tham gia vận chuyển các chất trong cây. Chất khoáng như nitrogen, phosphorus, potassium tham gia cấu tạo nên protein, nucleic acid và điều hòa các quá trình sinh lí trong cây.
Rễ hấp thụ nước và ion khoáng chủ yếu qua lông hút. Nước đi vào tế bào lông hút bằng con đường thẩm thấu, còn ion khoáng được hấp thụ theo cơ chế chủ động hoặc thụ động. Sau đó, nước và chất khoáng được vận chuyển lên thân và lá qua mạch gỗ nhờ lực hút của quá trình thoát hơi nước, lực đẩy của rễ và lực liên kết giữa các phân tử nước.
Thoát hơi nước diễn ra chủ yếu qua khí khổng ở lá. Quá trình này giúp cây hút nước lên cao, làm mát lá và tạo điều kiện cho khí carbon dioxide đi vào lá phục vụ quang hợp. Tuy nhiên, thoát hơi nước quá mạnh sẽ làm cây héo, vì vậy cây điều chỉnh độ mở của khí khổng cho phù hợp.
2. Ví dụ minh họa
Khi bón quá nhiều phân đạm cho ruộng lúa, cây lúa có thể bị héo dù đất vẫn ẩm. Nguyên nhân là nồng độ muối trong đất tăng cao làm giảm khả năng hút nước của rễ, thậm chí nước trong tế bào rễ bị kéo ra ngoài.
Giải thích: rễ chỉ hút được nước khi nồng độ chất tan trong tế bào rễ cao hơn trong đất. Bón thừa phân làm mất cân bằng này, gây hiện tượng "cháy" phân. Vì vậy, cần bón phân đúng liều lượng và kết hợp tưới nước.
3. Ghi nhớ
- Rễ hấp thụ nước bằng thẩm thấu, hấp thụ ion khoáng chủ động hoặc thụ động.
- Nước và khoáng vận chuyển lên lá qua mạch gỗ nhờ thoát hơi nước, áp suất rễ và lực liên kết.
- Thoát hơi nước qua khí khổng vừa giúp vận chuyển, vừa làm mát lá.
- Bón phân đúng liều lượng để rễ hút nước và khoáng hiệu quả.