1. Kiến thức trọng tâm
Cảm ứng là khả năng của sinh vật tiếp nhận kích thích từ môi trường và phản ứng lại một cách phù hợp. Nhờ cảm ứng, sinh vật thích nghi với sự thay đổi của môi trường, tìm được thức ăn, tránh nguy hiểm và duy trì sự sống. Cảm ứng là một trong những đặc trưng cơ bản của sự sống.
Ở thực vật, cảm ứng thể hiện qua các vận động như hướng sáng, hướng trọng lực, hướng nước và vận động cảm ứng. Các phản ứng này thường diễn ra chậm và do hormone thực vật điều khiển. Ở động vật, cảm ứng diễn ra nhanh hơn nhờ hệ thần kinh và các giác quan. Động vật tiếp nhận kích thích qua thụ thể, truyền tín hiệu về hệ thần kinh trung ương, rồi trả lời bằng phản xạ.
Phản xạ là phản ứng tự động của cơ thể trước kích thích, không cần suy nghĩ. Cung phản xạ gồm 5 khâu: thụ thể tiếp nhận kích thích, dây thần kinh hướng tâm, trung ương thần kinh, dây thần kinh li tâm và cơ quan trả lời. Nhờ phản xạ, cơ thể phản ứng kịp thời trước nguy hiểm.
2. Ví dụ minh họa
Khi tay chạm vào vật nóng, tay rụt lại ngay lập tức trước khi chúng ta kịp suy nghĩ. Đây là phản xạ tủy, giúp bảo vệ tay khỏi bị bỏng nặng.
Giải thích: thụ thể nhiệt ở da tiếp nhận kích thích nóng, tín hiệu truyền qua dây thần kinh hướng tâm về tủy sống, tủy sống phát lệnh qua dây thần kinh li tâm đến cơ tay co lại. Phản ứng diễn ra rất nhanh vì tín hiệu không cần đi lên não xử lý trước.
3. Ghi nhớ
- Cảm ứng là khả năng tiếp nhận kích thích và phản ứng lại phù hợp.
- Thực vật cảm ứng chậm, do hormone điều khiển; động vật cảm ứng nhanh nhờ hệ thần kinh.
- Phản xạ là phản ứng tự động, gồm 5 khâu: thụ thể, dây hướng tâm, trung ương, dây li tâm, cơ quan trả lời.
- Phản xạ giúp cơ thể phản ứng kịp thời trước nguy hiểm.