1. Kiến thức trọng tâm
Cảm ứng ở thực vật là khả năng tiếp nhận và phản ứng lại các kích thích từ môi trường, giúp cây thích nghi và tồn tại. Hai hình thức cảm ứng chính là hướng động và ứng động. Hướng động là phản ứng vận động có định hướng theo tác nhân kích thích, ví dụ hướng sáng, hướng trọng lực, hướng nước và hướng hoá. Ứng động là phản ứng vận động không định hướng, chỉ phụ thuộc vào cường độ kích thích, ví dụ cây trinh nữ cụp lá khi chạm vào, hoa nở theo nhiệt độ và ánh sáng.
Trong thực hành, học sinh quan sát các thí nghiệm minh hoạ hướng sáng dương của thân và hướng trọng lực dương của rễ, cảm ứng tiếp xúc ở tua cuốn, và ứng động sức trương ở cây trinh nữ. Các thí nghiệm này cho thấy vai trò của hormone auxin trong việc điều hoà sinh trưởng không đều ở hai phía của cơ quan, từ đó gây ra sự uốn cong. Auxin tập trung nhiều ở phía tối làm tế bào phía đó dài ra nhanh hơn, khiến thân uốn về phía ánh sáng.
Khi tiến hành thực hành cần chuẩn bị cây mầm khoẻ, giá thể ẩm, hộp tối có lỗ sáng một phía, chậu gieo hạt đặt nằm ngang và cây trinh nữ. Các yếu tố môi trường như nhiệt độ, độ ẩm và ánh sáng phải được kiểm soát để kết quả rõ ràng. Học sinh ghi chép quan sát, chụp ảnh và vẽ hình minh hoạ sự thay đổi của cây sau mỗi khoảng thời gian.
2. Ví dụ minh họa
Thí nghiệm: đặt chậu cây đậu xanh mầm vào hộp tối có một lỗ nhỏ cho ánh sáng lọt vào từ phía bên trái, sau ba ngày quan sát hướng mọc của thân.
Lời giải: thân cây uốn cong về phía lỗ sáng. Nguyên nhân là auxin phân bố không đều, tập trung nhiều ở phía tối, kích thích tế bào phía tối dài ra nhanh hơn, làm thân cong về phía sáng. Kết quả chứng minh thân có tính hướng sáng dương, giúp cây thu nhận ánh sáng tối đa cho quang hợp.
3. Ghi nhớ
- Hướng động có định hướng theo kích thích; ứng động không có định hướng.
- Auxin điều hoà sinh trưởng không đều gây uốn cong ở thân và rễ.
- Thực hành cần kiểm soát ánh sáng, độ ẩm và thời gian quan sát.