1. Kiến thức trọng tâm
Cảm ứng ở động vật là khả năng tiếp nhận kích thích từ môi trường và phản ứng lại nhờ hệ thần kinh hoặc hệ thần kinh kết hợp với hệ nội tiết. Quá trình này gồm ba khâu: tiếp nhận kích thích qua thụ thể, xử lí thông tin ở bộ phận trung ương và trả lời kích thích bằng phản ứng của cơ quan hiệu ứng như cơ và tuyến. Ở động vật có hệ thần kinh dạng lưới, cảm ứng đơn giản và lan toả; ở động vật có hệ thần kinh dạng chuỗi hạch và dạng ống, cảm ứng nhanh, chính xác và phức tạp hơn.
Phản xạ là cơ sở của cảm ứng ở động vật có hệ thần kinh. Phản xạ không điều kiện mang tính bẩm sinh, còn phản xạ có điều kiện hình thành qua học tập và rèn luyện. Cung phản xạ gồm năm bộ phận: thụ thể, dây thần kinh hướng tâm, trung ương thần kinh, dây thần kinh li tâm và cơ quan trả lời. Khi một bộ phận bị tổn thương, phản xạ sẽ rối loạn.
Ở người, cảm ứng thể hiện qua các giác quan như thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác và xúc giác. Các thụ thể chuyên hoá chuyển kích thích thành xung thần kinh, truyền về não để phân tích và ra lệnh phản ứng. Nhờ đó con người nhận biết môi trường, tránh nguy hiểm và điều chỉnh hành vi phù hợp.
2. Ví dụ minh họa
Ví dụ: khi tay chạm vào vật nóng, ta rụt tay lại ngay cả trước khi cảm thấy đau.
Lời giải: đây là phản xạ không điều kiện. Thụ thể nhiệt ở da tiếp nhận kích thích, xung thần kinh truyền qua dây thần kinh hướng tâm đến tuỷ sống, tuỷ sống phát lệnh qua dây thần kinh li tâm tới cơ tay co lại. Phản xạ qua tuỷ sống giúp phản ứng nhanh, bảo vệ cơ thể khỏi tổn thương, còn cảm giác đau được não xử lí sau đó.
3. Ghi nhớ
- Cảm ứng ở động vật gồm tiếp nhận, xử lí và trả lời kích thích.
- Cung phản xạ gồm thụ thể, dây hướng tâm, trung ương, dây li tâm và cơ quan trả lời.
- Phản xạ qua tuỷ sống giúp phản ứng nhanh để bảo vệ cơ thể.