1. Kiến thức trọng tâm
Lập luận là linh hồn của văn bản nghị luận. Muốn thuyết phục người đọc, người viết phải xây dựng một hệ thống luận điểm, luận cứ xác đáng và cách lập luận hợp lí. Luận điểm là ý kiến, quan điểm chính cần chứng minh. Luận cứ là lí lẽ và dẫn chứng làm cơ sở cho luận điểm. Lập luận là cách sắp xếp, liên kết luận điểm và luận cứ thành một mạch thuyết phục.
Các thao tác lập luận thường gặp gồm: giải thích, chứng minh, phân tích, so sánh, bác bỏ và bình luận. Trong một bài văn, người viết có thể kết hợp nhiều thao tác nhưng phải giữ mạch lập luận thống nhất, tránh lan man hoặc mâu thuẫn.
Một bài nghị luận tốt còn cần luận cứ đa dạng: lí lẽ sâu sắc, dẫn chứng tiêu biểu, chính xác, có sức thuyết phục. Dẫn chứng có thể lấy từ đời sống, lịch sử, khoa học hoặc văn học, nhưng phải phù hợp với luận điểm và được phân tích chứ không liệt kê khô khan.
2. Ví dụ minh họa
Giả sử cần nghị luận về ý kiến "Đọc sách mở ra cánh cửa tri thức". Luận điểm chính có thể triển khai thành ba luận điểm nhỏ: sách giúp con người tích lũy tri thức; sách bồi dưỡng tâm hồn và nhân cách; sách kết nối con người với tinh hoa nhân loại. Mỗi luận điểm được chứng minh bằng dẫn chứng cụ thể: một nhà khoa học thành công nhờ thói quen đọc sách, một tấm gương vượt khó nhờ sách, những cuốn sách làm thay đổi nhận thức của cả một thế hệ. Các luận điểm sắp xếp từ gần đến xa, từ cụ thể đến khái quát, tạo thành mạch lập luận thuyết phục, kết lại bằng lời kêu gọi xây dựng thói quen đọc sách.
3. Ghi nhớ
- Văn bản nghị luận gồm luận điểm, luận cứ và cách lập luận; ba yếu tố này phải liên kết chặt chẽ.
- Các thao tác lập luận chính: giải thích, chứng minh, phân tích, so sánh, bác bỏ, bình luận.
- Dẫn chứng phải tiêu biểu, chính xác và được phân tích để làm sáng tỏ luận điểm, không liệt kê suông.