1. Kiến thức trọng tâm
Thí nghiệm về thường biến ở cây trồng giúp học sinh quan sát trực tiếp sự biến đổi kiểu hình do môi trường gây ra và hiểu rõ thường biến không di truyền được. Vật liệu thường dùng: cây rau muống, cây khoai lang, cây lúa hoặc cây cải, trồng trong các điều kiện môi trường khác nhau (đủ nước – thiếu nước, đủ ánh sáng – thiếu ánh sáng, bón phân – không bón phân).
Cách tiến hành: lấy các cây cùng giống (cùng kiểu gene), chia thành các lô, trồng trong điều kiện môi trường khác nhau; theo dõi và đo các chỉ tiêu như chiều cao thân, số lá, màu sắc lá, khối lượng; ghi chép kết quả vào bảng, so sánh và rút ra kết luận. Ví dụ: cây rau muống trồng trong nước có thân mềm, dài, lá mỏng; trồng trên cạn thân cứng, ngắn hơn. Lấy hạt hoặc cành của cây trồng trong môi trường này đem trồng ở môi trường khác, cây sẽ biểu hiện kiểu hình phù hợp với môi trường mới, chứng tỏ thường biến không di truyền.
Yêu cầu: bố trí thí nghiệm công bằng (chỉ thay đổi một yếu tố), chăm sóc đều, ghi chép trung thực, báo cáo rõ ràng.
2. Ví dụ minh họa
Trồng hai chậu cải cùng giống: một chậu để nơi đủ ánh sáng, một chậu để nơi thiếu ánh sáng. Dự đoán kết quả và ý nghĩa.
Lời giải: Chậu đủ ánh sáng: cây thấp, cứng cáp, lá xanh đậm. Chậu thiếu ánh sáng: cây vươn cao, thân yếu, lá vàng nhạt (hiện tượng vàng úa do thiếu ánh sáng). Hai chậu cùng kiểu gene nhưng kiểu hình khác nhau do môi trường ánh sáng khác nhau, đó là thường biến. Nếu chuyển chậu thiếu sáng ra nơi đủ sáng, cây sẽ trở lại bình thường, chứng tỏ thường biến không làm thay đổi kiểu gene.
3. Ghi nhớ
- Thí nghiệm thường biến: cùng kiểu gene, môi trường khác nhau → kiểu hình khác nhau.
- Chỉ thay đổi một yếu tố môi trường, các yếu tố khác giữ như nhau.
- Thường biến không di truyền được, giúp cây thích nghi tạm thời.
- Ghi chép và báo cáo kết quả trung thực, chính xác.