1. Kiến thức trọng tâm
Tiến hoá lớn là quá trình hình thành các đơn vị phân loại trên loài (chi, họ, bộ, lớp, ngành) diễn ra trong thời gian địa chất dài. Tiến hoá lớn là kết quả tích luỹ của tiến hoá nhỏ.
- Quá trình phát sinh chủng loại là quá trình hình thành các loài mới từ một loài tổ tiên chung, tạo nên cây phát sinh chủng loại. Cây phát sinh chủng loại mô tả quan hệ họ hàng giữa các loài: các loài càng gần nhau trên cây càng có tổ tiên chung gần.
- Các hình thức phát sinh chủng loại: phân nhánh (một loài tách thành hai hay nhiều loài), tiến hoá hội tụ (các loài xa nhau phát triển đặc điểm giống nhau do sống trong môi trường tương tự), tiến hoá phân li (các loài gần nhau phát triển đặc điểm khác nhau do thích nghi với môi trường khác nhau).
- Các xu hướng tiến hoá lớn: xu hướng tăng kích thước cơ thể, xu hướng chuyên hoá, xu hướng đơn giản hoá (mất cơ quan không cần thiết), xu hướng tiến bộ về tổ chức cơ thể (hệ thần kinh, tuần hoàn hoàn thiện dần).
- Sự tuyệt chủng là một phần tất yếu của tiến hoá: khi môi trường thay đổi nhanh, nhiều loài không thích nghi kịp sẽ biến mất, nhường chỗ cho các nhóm mới. Lịch sử Trái Đất đã trải qua 5 lần tuyệt chủng hàng loạt.
2. Ví dụ minh họa
Cá voi và cá heo là động vật có vú nhưng có hình dạng giống cá. Đó là tiến hoá hội tụ: do cùng sống trong môi trường nước nên chúng tiến hoá hình dạng thuôn dài, vây bơi tương tự cá, dù tổ tiên của chúng là động vật trên cạn.
3. Ghi nhớ
Tiến hoá lớn hình thành các bậc phân loại trên loài. Cây phát sinh chủng loại phản ánh quan hệ họ hàng. Tiến hoá hội tụ và phân li giải thích sự giống và khác nhau giữa các loài.