Bài 9: Mở rộng học thuyết Mendel

1. Kiến thức trọng tâm

Học thuyết Mendel là nền tảng, nhưng thực tế di truyền phức tạp hơn: nhiều hiện tượng không tuân theo tỉ lệ Mendel đơn giản. Các hiện tượng mở rộng gồm: trội không hoàn toàn (kiểu hình dị hợp trung gian giữa hai bố mẹ, ví dụ hoa mõm chó đỏ × trắng cho $F_1$ hoa hồng); đồng trội (cả hai allele cùng biểu hiện, ví dụ nhóm máu AB); gene đa allele (một gene có nhiều hơn hai allele trong quần thể, như hệ nhóm máu ABO do ba allele $I^A$, $I^B$, $i$ quy định).

Ngoài ra còn có tác động đa hiệu của gene (một gene ảnh hưởng đến nhiều tính trạng, như gene gây bệnh hồng cầu hình liềm), tương tác gene (hai hay nhiều gene cùng quy định một tính trạng, ví dụ tương tác bổ sung $9 : 7$), gene đa hiệu và ảnh hưởng của môi trường lên sự biểu hiện kiểu hình (thường biến). Nhiều tính trạng số lượng (chiều cao, năng suất) do nhiều gene cùng quy định, phân bố liên tục trong quần thể.

Hiểu các hiện tượng mở rộng giúp giải thích đúng các tỉ lệ phân li thực tế, tránh áp dụng máy móc tỉ lệ Mendel.

2. Ví dụ minh họa

Lai hoa mõm chó đỏ thuần chủng (AA) với hoa trắng thuần chủng (aa) thu được $F_1$ toàn hoa hồng. Giải thích và xác định tỉ lệ $F_2$.

Lời giải: Đây là hiện tượng trội không hoàn toàn: allele A quy định sắc tố đỏ nhưng ở trạng thái dị hợp chỉ tạo lượng sắc tố bằng một nửa nên hoa có màu hồng trung gian. $F_1: Aa$ (hoa hồng). $F_1 \times F_1 \rightarrow F_2$: kiểu gene $1AA : 2Aa : 1aa$, kiểu hình $1$ đỏ : $2$ hồng : $1$ trắng. Tỉ lệ kiểu hình trùng với tỉ lệ kiểu gene, khác với tỉ lệ $3 : 1$ của trội hoàn toàn.

3. Ghi nhớ

• Trội không hoàn toàn: dị hợp có kiểu hình trung gian.
• Đồng trội: cả hai allele cùng biểu hiện (nhóm máu AB).
• Gene đa allele: một gene có nhiều allele (hệ ABO).
• Có tương tác gene, tác động đa hiệu và ảnh hưởng của môi trường lên kiểu hình.