Bài 10: Di truyền giới tính và di truyền liên kết với giới tính

1. Kiến thức trọng tâm

Giới tính được xác định bởi cặp nhiễm sắc thể (NST) giới tính. Ở người và nhiều động vật, nữ có cặp NST giới tính XX, nam có XY. Cơ chế xác định giới tính: trứng luôn mang NST X; tinh trùng mang X hoặc Y với tỉ lệ ngang nhau nên tỉ lệ giới tính xấp xỉ $1 : 1$. Ở một số loài khác, cơ chế xác định giới tính khác nhau (chim: con đực ZZ, con cái ZW; ong: con đực đơn bội).

Di truyền liên kết với giới tính là hiện tượng gene nằm trên NST giới tính (chủ yếu trên NST X) quy định tính trạng. Ở người, gene gây bệnh mù màu đỏ – lục và bệnh máu khó đông nằm trên NST X, là gene lặn. Vì nam chỉ có một NST X nên chỉ cần một allele lặn đã biểu hiện bệnh, do đó bệnh phổ biến ở nam hơn ở nữ. Nữ chỉ bị bệnh khi mang hai allele lặn ($X^aX^a$). Các tính trạng liên kết với NST X có đặc điểm: di truyền chéo (bố truyền cho con gái, mẹ truyền cho con trai), tỉ lệ mắc bệnh khác nhau ở hai giới.

Ngoài ra còn có di truyền liên kết với NST Y (di truyền thẳng từ bố cho con trai) và di truyền qua tế bào chất (gene ngoài nhân).

2. Ví dụ minh họa

Bố bình thường ($X^AY$) lấy mẹ mang gene mù màu nhưng không bị bệnh ($X^AX^a$). Xác định khả năng con trai bị mù màu.

Lời giải: Mẹ cho giao tử $X^A$ hoặc $X^a$ với tỉ lệ bằng nhau; con trai nhận NST Y từ bố và NST X từ mẹ. Con trai bị bệnh khi nhận $X^a$ từ mẹ, xác suất $1/2 = 50$. Con gái nhận $X^A$ từ bố nên không bị bệnh, nhưng $50$ mang gene bệnh. Đây là minh họa cho di truyền chéo của gene lặn trên NST X.

3. Ghi nhớ

• Người: nữ XX, nam XY; tỉ lệ giới tính xấp xỉ $1 : 1$.
• Gene trên NST X di truyền chéo, bệnh lặn phổ biến ở nam hơn ở nữ.
• Gene trên NST Y di truyền thẳng từ bố cho con trai.