Phần 1: Câu hỏi Trắc nghiệm (Nhận biết & Thông hiểu)
Câu 1. Nội dung nào sau đây phản ánh đúng kiến thức cần ghi nhớ trong bài Bài 41: Môi trường và các nhân tố sinh thái? A. Môi trường gồm môi trường vô sinh và môi trường hữu sinh. B. Bỏ qua các khái niệm cơ bản và chỉ học thuộc lòng kết quả cuối cùng mà không cần hiểu bản chất. C. Chỉ áp dụng kiến thức trong một trường hợp duy nhất, không cần kiểm tra điều kiện hay đơn vị. D. Các nội dung trong bài hoàn toàn độc lập và không có mối liên hệ nào với thực tiễn hay các bài học khác.
Câu 2. Khi học và vận dụng bài Bài 41: Môi trường và các nhân tố sinh thái, khẳng định nào dưới đây là chính xác? A. Không cần đọc kĩ đề bài hay phân tích dữ kiện trước khi thực hiện các bước giải. B. Nhân tố sinh thái gồm nhân tố vô sinh và nhân tố hữu sinh. C. Mọi khái niệm trong bài đều có thể thay thế tùy ý cho nhau mà không làm thay đổi kết quả. D. Chỉ cần ghi đáp số ngắn gọn, bỏ qua toàn bộ bước lập luận, giải thích và kiểm tra lại.
Câu 3. Theo phần Kiến thức trọng tâm của bài Bài 41: Môi trường và các nhân tố sinh thái, phát biểu nào sau đây là đúng? A. Kết luận ngay kết quả khi chưa đối chiếu với quy tắc hoặc định nghĩa trong bài học. B. Thay đổi toàn bộ quy tắc trọng tâm của bài học theo cảm tính cá nhân. C. Môi trường là tất cả những gì bao quanh sinh vật, bao gồm môi trường vô sinh và môi trường hữu sinh. D. Bỏ qua việc rèn luyện qua ví dụ minh họa và bài tập thực hành của tiết học.
Câu 4. Để nắm vững và vận dụng tốt bài Bài 41: Môi trường và các nhân tố sinh thái, học sinh cần lưu ý điều nào sau đây? A. Không cần ghi nhớ các lưu ý trọng tâm vì chúng không ảnh hưởng đến việc làm bài tập. B. Áp dụng ngược lại hoàn toàn so với quy tắc và hướng dẫn trong phần kiến thức trọng tâm. C. Chỉ cần đọc lướt tiêu đề bài học mà không cần nắm vững nội dung chi tiết từng mục. D. Môi trường hữu sinh gồm các sinh vật khác sống xung quanh, có thể cùng loài hoặc khác loài.
Phần 2: Bài tập Tự luận & Thực hành theo tiết học
Bài 1 (Cơ bản — Hệ thống hóa kiến thức trọng tâm). Dựa vào phần Kiến thức trọng tâm của bài Bài 41: Môi trường và các nhân tố sinh thái, em hãy trình bày các khái niệm, quy tắc hoặc nội dung cốt lõi của tiết học và nêu ý nghĩa của chúng.
Bài 2 (Thực hành — Phân tích & Giải mẫu theo ví dụ tiết học). Đọc kĩ tình huống/ví dụ trọng tâm của tiết học dưới đây, sau đó tự trình bày lại các bước thực hiện và nêu nhận xét rút ra:
Ví dụ: Giải thích vì sao cá chép không sống được trong nước quá nóng hoặc quá lạnh.
Bài 3 (Vận dụng — Áp dụng quy tắc ghi nhớ vào bài tập). Vận dụng các điểm ghi nhớ trọng tâm của bài Bài 41: Môi trường và các nhân tố sinh thái để giải thích hoặc thực hiện yêu cầu thực hành mở rộng sau:
Lời giải: Cá chép là loài động vật biến nhiệt, nhiệt độ cơ thể phụ thuộc vào nhiệt độ môi trường. Mỗi loài cá chép có một giới hạn sinh thái về nhiệt độ nhất định. Khi nước quá nóng hoặc quá lạnh, vượt ra ngoài giới hạn sinh thái, các hoạt động sống của cá bị rối loạn, cá yếu dần và chết. Trong khoảng nhiệt độ thuận lợi, cá sinh trưởng, phát triển và sinh sản tốt nhất.
Bài 4 (Luyện tập học kì — Mức độ Cơ bản). Một thanh nhôm dài 1 m ở 20 °C. Khi nung nóng đến 120 °C, thanh nhôm dài thêm 2,4 mm. Tính độ dài của thanh nhôm ở 120 °C.
Bài 5 (Luyện tập học kì — Mức độ Thông hiểu). Giải thích vì sao vào mùa hè, dây điện giữa hai cột điện võng xuống nhiều hơn vào mùa đông.
Bài 6 (Luyện tập học kì — Mức độ Vận dụng & Nâng cao). Vì sao khi đun nước bằng ấm kim loại, ta thấy nước sôi nhanh hơn khi đun bằng ấm sứ có cùng độ dày thành ấm?
Phần 3: Đáp án & Hướng dẫn giải chi tiết
1. Đáp án phần Trắc nghiệm
- Bảng đáp án: 1-A, 2-B, 3-C, 4-D.
- Giải thích chi tiết:
- Câu 1 (A): Khẳng định đúng theo mục Ghi nhớ của bài: "Môi trường gồm môi trường vô sinh và môi trường hữu sinh."
- Câu 2 (B): Khẳng định đúng theo nội dung cốt lõi của tiết học: "Nhân tố sinh thái gồm nhân tố vô sinh và nhân tố hữu sinh."
- Câu 3 (C): Khẳng định chuẩn xác theo phần Kiến thức trọng tâm: "Môi trường là tất cả những gì bao quanh sinh vật, bao gồm môi trường vô sinh và môi trường hữu sinh."
- Câu 4 (D): Khẳng định đúng theo hướng dẫn trọng tâm của bài: "Môi trường hữu sinh gồm các sinh vật khác sống xung quanh, có thể cùng loài hoặc khác loài."
2. Hướng dẫn giải phần Tự luận & Thực hành
- Bài 1:
- Nội dung cốt lõi cần trình bày: Môi trường là tất cả những gì bao quanh sinh vật, bao gồm môi trường vô sinh và môi trường hữu sinh. Môi trường vô sinh gồm đất, nước, không khí, ánh sáng, nhiệt độ.
- Tổng kết ghi nhớ: Môi trường gồm môi trường vô sinh và môi trường hữu sinh.; Nhân tố sinh thái gồm nhân tố vô sinh và nhân tố hữu sinh.; Mỗi loài có một giới hạn sinh thái đối với mỗi nhân tố sinh thái.
- Bài 2:
- Hướng dẫn phân tích & trình bày: Dựa trực tiếp vào dữ kiện trong ví dụ minh họa của tiết học: Ví dụ: Giải thích vì sao cá chép không sống được trong nước quá nóng hoặc quá lạnh.
- Lưu ý khi trình bày: Xác định rõ yêu cầu, áp dụng đúng quy tắc/khái niệm trong mục 1 và kiểm tra lại kết quả cuối cùng.
- Bài 3:
- Phương pháp giải: Áp dụng các quy tắc ghi nhớ của bài Bài 41: Môi trường và các nhân tố sinh thái (Môi trường gồm môi trường vô sinh và môi trường hữu sinh.; Nhân tố sinh thái gồm nhân tố vô sinh và nhân tố hữu sinh.; Mỗi loài có một giới hạn sinh thái đối với mỗi nhân tố sinh thái.).
- Lời giải mẫu/Nhận xét: Lời giải: Cá chép là loài động vật biến nhiệt, nhiệt độ cơ thể phụ thuộc vào nhiệt độ môi trường. Mỗi loài cá chép có một giới hạn sinh thái về nhiệt độ nhất định. Khi nước quá nóng hoặc quá lạnh, vượt ra ngoài giới hạn sinh thái, các hoạt động sống của cá bị rối loạn, cá yếu dần và chết. Trong khoảng nhiệt độ thuận lợi, cá sinh trưởng, phát triển và sinh sản tốt nhất.
- Bài 4: Độ dài của thanh nhôm ở 120 °C là 1 m + 2,4 mm = 1002,4 mm = 1,0024 m.
- Bài 5: Mùa hè nhiệt độ cao, dây điện nở ra, dài ra nên võng xuống nhiều hơn; mùa đông dây co lại nên căng hơn.
- Bài 6: Kim loại dẫn nhiệt tốt hơn sứ nên nhiệt truyền từ bếp vào nước nhanh hơn, nước sôi nhanh hơn.