1. Kiến thức trọng tâm
Hoàn cảnh: Đầu thế kỉ XVI, nhà Lê sơ suy yếu, các phe phái phong kiến tranh giành quyền lực. Năm 1527, Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê, lập nhà Mạc, đóng đô ở Thăng Long (Bắc triều). Các cựu thần nhà Lê không chịu khuất phục, tập hợp lực lượng ở Thanh Hóa, Nghệ An, tôn Lê Duy Ninh lên ngôi, lập triều Lê trung hưng (Nam triều). Từ đó, đất nước bước vào thời kì Nam – Bắc triều phân tranh.
Xung đột Nam – Bắc triều (1533–1592): Nam triều nhiều lần đem quân ra Bắc đánh nhà Mạc nhưng chưa giành thắng lợi. Năm 1592, quân Nam triều do Trịnh Tùng chỉ huy đánh bại nhà Mạc, chiếm lại Thăng Long. Nhà Mạc chạy lên Cao Bằng, tồn tại thêm gần một thế kỉ. Cuộc xung đột Nam – Bắc triều kéo dài gần 60 năm, gây nhiều đau khổ cho nhân dân, kinh tế suy sụp.
Xung đột Trịnh – Nguyễn (1627–1672): Sau khi đánh bại nhà Mạc, hai họ Trịnh và Nguyễn tranh giành quyền lực. Họ Trịnh nắm quyền ở Đàng Ngoài (từ sông Gianh trở ra), xưng chúa, vua Lê chỉ còn là bù nhìn. Họ Nguyễn cát cứ ở Đàng Trong (từ sông Gianh trở vào), xưng chúa, xây dựng chính quyền riêng. Hai bên đã bảy lần giao chiến trong hơn 45 năm, không bên nào thắng hẳn. Năm 1672, hai bên giảng hòa, lấy sông Gianh làm ranh giới. Đất nước bị chia cắt Đàng Trong – Đàng Ngoài kéo dài gần 150 năm, đến năm 1802 mới thống nhất trở lại dưới triều Nguyễn.
2. Ví dụ minh họa
Câu hỏi: Cuộc xung đột Trịnh – Nguyễn gây hậu quả gì cho đất nước?
Lời giải: Đất nước bị chia cắt thành Đàng Trong và Đàng Ngoài, nhân dân hai miền bị ngăn cách, chiến tranh liên miên khiến đời sống nhân dân khổ cực, kinh tế suy sụp. Tuy nhiên, trong thời kì chia cắt, Đàng Trong lại có điều kiện mở mang khai phá vùng đất phía Nam, mở rộng lãnh thổ.
3. Ghi nhớ
- Nam – Bắc triều (1533–1592): nhà Mạc ở Thăng Long đối đầu với Nam triều ở Thanh Hóa, Nghệ An.
- Trịnh – Nguyễn (1627–1672): chia đất nước thành Đàng Ngoài (Trịnh) và Đàng Trong (Nguyễn), ranh giới sông Gianh.
- Hậu quả: đất nước chia cắt, nhân dân khổ cực, nhưng Đàng Trong mở mang được vùng đất phía Nam.