Phạm vi: Bài 1: Sống có lí tưởng; Bài 2: Khoan dung; Bài 3: Tích cực tham gia các hoạt động cộng đồng; Bài 4: Khách quan và công bằng; Bài 5: Bảo vệ hoà bình.
Phần 1: Cơ bản
Bài 1. Nêu khái niệm sống có lí tưởng.
Bài 2. Nêu hai biểu hiện của sống có lí tưởng ở học sinh.
Bài 3. Nêu khái niệm khoan dung.
Bài 4. Khoan dung có phải là bao che, dung túng cho việc làm sai trái không? Vì sao?
Bài 5. Nêu khái niệm hoạt động cộng đồng và kể hai hoạt động cộng đồng mà em biết.
Bài 6. Nêu hai lợi ích của việc tích cực tham gia hoạt động cộng đồng đối với bản thân học sinh.
Bài 7. Nêu khái niệm khách quan.
Bài 8. Nêu khái niệm công bằng.
Bài 9. Nêu khái niệm bảo vệ hoà bình.
Bài 10. Kể hai việc làm của học sinh góp phần bảo vệ hoà bình ở trường học.
Bài 11. Đánh dấu Đ (đúng) hoặc S (sai) vào các ý sau:
a) Người sống có lí tưởng là người có mục đích sống cao đẹp và nỗ lực thực hiện mục đích đó.
b) Khoan dung là tha thứ cho mọi sai phạm dù người mắc lỗi không nhận lỗi và không sửa chữa.
c) Tham gia dọn vệ sinh trường học là hoạt động cộng đồng.
d) Đánh giá theo cảm tình cá nhân là biểu hiện của khách quan.
Bài 12. Chọn đáp án đúng: Hành động nào sau đây thể hiện khoan dung?
A. Nhắc lại lỗi cũ của bạn để làm bạn xấu hổ.
B. Tha thứ cho bạn khi bạn đã nhận lỗi và sửa chữa.
C. Nói xấu bạn với cả lớp khi bạn mắc lỗi.
D. Từ chối mọi lời xin lỗi của bạn.
Bài 13. Chọn đáp án đúng: Việc làm nào sau đây thể hiện công bằng?
A. Chia công việc trực nhật đều cho tất cả các bạn.
B. Cho điểm cao hơn cho học sinh mình yêu quý.
C. Chỉ khen thưởng những người thân thiết với mình.
D. Xử phạt người này nặng, người kia nhẹ dù mắc cùng một lỗi.
Bài 14. Điền từ thích hợp vào chỗ trống: "Khi đánh giá sự việc, chúng ta cần căn cứ vào … và …, không bị chi phối bởi tình cảm hay định kiến."
Phần 2: Nâng cao
Bài 15. Bạn Hùng đặt mục tiêu thi đỗ vào trường THPT chuyên và lập thời gian biểu học tập mỗi ngày. Tuy nhiên, sau hai bài kiểm tra bị điểm thấp, Hùng nản chí và muốn bỏ mục tiêu. Em hãy khuyên Hùng bằng cách vận dụng bài học về sống có lí tưởng.
Bài 16. Bạn Mai vô tình làm rách áo của bạn Lan. Lan rất giận và đòi Mai phải đền chiếc áo mới dù Mai đã xin lỗi. Theo em, Lan nên ứng xử như thế nào cho khoan dung? Giải thích.
Bài 17. Trường em phát động phong trào quyên góp sách vở tặng học sinh khó khăn. Một số bạn nói: "Đó là việc của nhà trường, học sinh không cần tham gia." Em có đồng ý không? Vì sao? Nêu hai việc làm cụ thể em có thể tham gia.
Bài 18. Khi bình chọn lớp trưởng, bạn Nam chỉ bầu cho bạn thân của mình dù bạn đó học tập và rèn luyện chưa tốt bằng bạn khác. Theo em, Nam đã thiếu phẩm chất nào? Nam nên làm gì để bình chọn khách quan, công bằng?
Bài 19. Hai bạn trong lớp cãi nhau vì hiểu lầm nhỏ, suýt dẫn đến đánh nhau. Nếu chứng kiến sự việc, em sẽ làm gì để góp phần giữ hoà bình trong lớp? Nêu ít nhất ba việc làm.
Bài 20. Phân biệt khoan dung với bao che, dung túng. Cho một ví dụ về khoan dung và một ví dụ về bao che.
Bài 21. Phân biệt khách quan với thiên vị. Cho một ví dụ về đánh giá khách quan và một ví dụ về đánh giá thiên vị trong học tập.
Bài 22. Một bạn trong lớp cho rằng: "Hoà bình là chuyện của các quốc gia, học sinh không cần quan tâm." Em có đồng ý không? Vì sao?
Bài 23. Hãy nêu ba việc làm cụ thể mà học sinh lớp 9 có thể làm để bảo vệ hoà bình trong trường học và giải thích ý nghĩa của mỗi việc.
Bài 24. Em hãy viết một đoạn văn ngắn (khoảng 5–7 câu) nêu suy nghĩ của em về việc học sinh cần sống có lí tưởng và tích cực tham gia hoạt động cộng đồng.
Đáp án
Bài 1. Sống có lí tưởng là có mục đích sống cao đẹp, định hướng cho suy nghĩ và hành động, phấn đấu vì sự phát triển của bản thân và đóng góp cho xã hội.
Bài 2. Hai biểu hiện (mỗi biểu hiện đúng được tính), ví dụ: đặt mục tiêu học tập rõ ràng và kiên trì thực hiện; nỗ lực vượt qua khó khăn, không bỏ cuộc; sống có ích, giúp đỡ mọi người.
Bài 3. Khoan dung là biết tôn trọng, thông cảm và tha thứ cho lỗi lầm của người khác khi họ biết sửa chữa.
Bài 4. Không. Vì khoan dung là tha thứ cho lỗi lầm khi người mắc lỗi biết nhận lỗi và sửa chữa; còn bao che, dung túng là bỏ qua cả những sai phạm nghiêm trọng, không yêu cầu sửa chữa, làm cho sai phạm tiếp tục xảy ra.
Bài 5. Hoạt động cộng đồng là những hoạt động vì lợi ích chung của tập thể, cộng đồng. Ví dụ: dọn vệ sinh trường học, khu phố; quyên góp ủng hộ người khó khăn; trồng cây xanh; thăm hỏi người già neo đơn.
Bài 6. Hai lợi ích, ví dụ: rèn luyện kĩ năng giao tiếp, hợp tác, trách nhiệm; bồi dưỡng lòng nhân ái, thái độ sống tích cực; mở rộng hiểu biết về đời sống cộng đồng.
Bài 7. Khách quan là nhìn nhận, đánh giá sự việc dựa trên sự thật, chứng cứ, không bị chi phối bởi cảm tình hay định kiến.
Bài 8. Công bằng là đối xử bình đẳng, đúng mực, không thiên vị, đúng với công sức và đóng góp của mỗi người.
Bài 9. Bảo vệ hoà bình là tôn trọng, hợp tác, giải quyết mâu thuẫn bằng biện pháp hoà bình, phản đối chiến tranh và bạo lực.
Bài 10. Hai việc làm, ví dụ: tôn trọng bạn bè, không kì thị; giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại ôn hoà; can ngăn bạn bè cãi nhau; tham gia hoạt động tuyên truyền về hoà bình, hữu nghị.
Bài 11. a) Đ; b) S (khoan dung là tha thứ khi người mắc lỗi biết sửa chữa, không phải tha thứ mọi sai phạm vô điều kiện); c) Đ; d) S (đánh giá theo cảm tình là thiếu khách quan).
Bài 12. B.
Bài 13. A.
Bài 14. Sự thật và chứng cứ (hoặc: sự thật, chứng cứ).
Bài 15. Khuyên Hùng: điểm thấp chỉ là khó khăn tạm thời, không phải lí do để bỏ mục tiêu; người sống có lí tưởng cần kiên trì, xem thất bại là bài học để điều chỉnh cách học; Hùng nên rà soát lại phương pháp học, nhờ thầy cô, bạn bè giúp đỡ, chia mục tiêu lớn thành mục tiêu nhỏ để từng bước thực hiện.
Bài 16. Lan nên bình tĩnh lắng nghe lời xin lỗi của Mai, thông cảm vì đó là việc vô ý; có thể cùng Mai bàn cách khắc phục (ví dụ Mai giúp sửa áo hoặc cùng chia sẻ chi phí sửa chữa) thay vì bắt đền chiếc áo mới và giận dỗi kéo dài. Cách ứng xử đó thể hiện khoan dung và giữ được tình bạn.
Bài 17. Không đồng ý. Vì quyên góp giúp đỡ bạn khó khăn là hoạt động cộng đồng có ý nghĩa nhân văn; học sinh tham gia sẽ rèn luyện lòng nhân ái, trách nhiệm và tinh thần đoàn kết. Hai việc làm cụ thể, ví dụ: quyên góp sách vở, đồ dùng còn dùng được; vận động bạn bè, người thân cùng tham gia; tham gia sắp xếp, phân loại đồ quyên góp.
Bài 18. Nam thiếu khách quan và công bằng: bình chọn theo quan hệ thân quen chứ không dựa trên năng lực, phẩm chất thực tế. Nam nên căn cứ vào tiêu chí chung (năng lực học tập, phẩm chất, khả năng tổ chức) để đánh giá từng ứng cử viên, tách cảm tình cá nhân ra khỏi quyết định.
Bài 19. Ba việc làm, ví dụ: bình tĩnh can ngăn hai bạn bằng lời lẽ ôn hoà, khuyên hai bạn không dùng bạo lực; đề nghị hai bạn lắng nghe nhau để hiểu rõ nguyên nhân hiểu lầm; báo với thầy cô hoặc lớp trưởng nếu hai bạn không tự giải quyết được; sau khi hoà giải, khuyên hai bạn thông cảm, tha thứ cho nhau.
Bài 20. Khoan dung là tha thứ cho lỗi lầm khi người mắc lỗi biết nhận lỗi và sửa chữa (ví dụ: bỏ qua cho bạn khi bạn vô ý làm hỏng đồ dùng và đã xin lỗi). Bao che, dung túng là bỏ qua sai phạm mà không yêu cầu sửa chữa, thậm chí che giấu sai phạm (ví dụ: biết bạn gian lận trong thi cử nhưng giấu giúp bạn, không nhắc nhở).
Bài 21. Khách quan là đánh giá dựa trên sự thật, chứng cứ (ví dụ: nhận xét bài làm của bạn chỉ dựa trên nội dung bài). Thiên vị là đánh giá theo cảm tình, quan hệ (ví dụ: cho điểm cao hơn cho bạn thân dù bài làm không tốt bằng bài của bạn khác).
Bài 22. Không đồng ý. Vì hoà bình không chỉ là chuyện của các quốc gia mà bắt đầu từ từng người, từng gia đình, trường học; học sinh sống tôn trọng, không bạo lực, giải quyết mâu thuẫn ôn hoà chính là đang góp phần xây dựng hoà bình.
Bài 23. Ba việc làm, ví dụ: tôn trọng sự khác biệt, không kì thị bạn bè — giúp mọi người chung sống hoà thuận; giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại ôn hoà — ngăn xung đột leo thang; tham gia hoạt động tuyên truyền về hoà bình, hữu nghị — lan toả tinh thần đoàn kết, nhân ái.
Bài 24. Đoạn văn đạt yêu cầu khi nêu được: học sinh cần có lí tưởng (mục tiêu tốt đẹp, định hướng phấn đấu); tích cực tham gia hoạt động cộng đồng (giúp đỡ mọi người, bảo vệ môi trường); ý nghĩa của hai điều đó đối với bản thân và cộng đồng; diễn đạt mạch lạc, đúng chính tả.