1. Kiến thức trọng tâm
Thấu kính là khối chất trong suốt, thường làm bằng thuỷ tinh hoặc nhựa, giới hạn bởi hai mặt cong hoặc một mặt cong và một mặt phẳng. Có hai loại thấu kính: thấu kính hội tụ có phần rìa mỏng hơn phần giữa, thấu kính phân kì có phần rìa dày hơn phần giữa.
Thấu kính hội tụ có tác dụng hội tụ chùm tia sáng song song thành một điểm gọi là tiêu điểm. Khoảng cách từ quang tâm đến tiêu điểm gọi là tiêu cự, kí hiệu là . Thấu kính phân kì làm chùm tia sáng song song phân kì ra, đường kéo dài của các tia ló gặp nhau tại tiêu điểm ảo.
Ba tia sáng đặc biệt qua thấu kính hội tụ là: tia tới song song với trục chính cho tia ló đi qua tiêu điểm; tia tới qua quang tâm truyền thẳng; tia tới qua tiêu điểm cho tia ló song song với trục chính. Ảnh của vật qua thấu kính hội tụ có thể là ảnh thật hoặc ảnh ảo, lớn hơn hoặc nhỏ hơn vật, tuỳ vị trí của vật.
2. Ví dụ minh họa
Một vật sáng AB đặt vuông góc với trục chính của thấu kính hội tụ, cách thấu kính một khoảng lớn hơn hai lần tiêu cự. Ảnh của vật là ảnh thật, ngược chiều và nhỏ hơn vật, nằm giữa tiêu điểm và điểm hai lần tiêu cự ở phía bên kia thấu kính. Đây là nguyên tắc của máy ảnh: vật ở xa cho ảnh thật nhỏ trên phim.
Nếu vật đặt trong khoảng tiêu cự, ảnh là ảnh ảo, cùng chiều và lớn hơn vật. Kính lúp hoạt động theo nguyên tắc này: vật nhỏ đặt trong tiêu cự cho ảnh ảo lớn, giúp mắt nhìn rõ chi tiết.
Thấu kính phân kì luôn cho ảnh ảo, cùng chiều và nhỏ hơn vật, được dùng trong kính cận.
3. Ghi nhớ
- Thấu kính hội tụ: rìa mỏng, hội tụ chùm sáng song song tại tiêu điểm.
- Thấu kính phân kì: rìa dày, làm chùm sáng song song phân kì.
- Ba tia sáng đặc biệt giúp vẽ ảnh của vật qua thấu kính.