1. Kiến thức trọng tâm
Quy luật địa đới là sự thay đổi có quy luật của các thành phần địa lí và cảnh quan theo vĩ độ, từ xích đạo về hai cực. Nguyên nhân là bức xạ Mặt Trời giảm dần từ xích đạo về cực.
Biểu hiện của quy luật địa đới rất rõ: các đới khí hậu xếp thành dải song song với vĩ tuyến; các đới đất và thảm thực vật cũng phân bố thành dải tương ứng, như rừng mưa nhiệt đới ở xích đạo, thảo nguyên ở ôn đới, đài nguyên ở gần cực.
Quy luật phi địa đới là quy luật phân bố không phụ thuộc vào phân bố bức xạ Mặt Trời, mà do tác động của các nhân tố nội lực, địa hình, dòng biển và hoạt động con người. Biểu hiện rõ nhất là quy luật đai cao: ở vùng núi cao, khí hậu, đất và sinh vật thay đổi theo độ cao, tạo thành các đai từ chân núi lên đỉnh. Ngoài ra, quy luật địa ô (phân bố theo kinh độ) làm cho cảnh quan thay đổi từ ven biển vào sâu trong lục địa do ảnh hưởng của biển giảm dần.
Trong thực tế, địa đới và phi địa đới tác động đồng thời. Ví dụ, cùng một vĩ độ nhưng sườn núi đón gió mưa nhiều, sườn khuất gió khô hạn; cùng một đới khí hậu nhưng nơi gần biển ẩm hơn nơi sâu trong lục địa.
2. Ví dụ minh họa
Câu hỏi: Vì sao ở dãy Hoàng Liên Sơn, từ chân núi lên đỉnh có nhiều đai khí hậu và sinh vật khác nhau?
Lời giải: Vì càng lên cao nhiệt độ càng giảm, lượng mưa và độ ẩm thay đổi, tạo nên các đai cao: chân núi là khí hậu nhiệt đới với rừng lá rộng, lên cao là rừng lá kim, rồi đồng cỏ và đỉnh núi lạnh giá. Đây là biểu hiện của quy luật phi địa đới (quy luật đai cao).
3. Ghi nhớ
- Quy luật địa đới: thay đổi theo vĩ độ do bức xạ Mặt Trời giảm từ xích đạo về cực.
- Quy luật phi địa đới: phân bố do nội lực, địa hình, dòng biển, con người.
- Đai cao và địa ô là biểu hiện quan trọng của quy luật phi địa đới.