1. Kiến thức trọng tâm
Thạch quyển là lớp vỏ cứng ngoài cùng của Trái Đất, gồm vỏ Trái Đất và phần trên của manti, dày khoảng 100 km. Thạch quyển không liền khối mà bị nứt vỡ thành các mảng kiến tạo lớn nhỏ khác nhau, như mảng Thái Bình Dương, mảng Âu – Á, mảng Phi, mảng Mỹ.
Thuyết kiến tạo mảng cho rằng các mảng kiến tạo di chuyển chậm chạp trên lớp manti quánh dẻo, với tốc độ chỉ vài cm mỗi năm. Sự di chuyển này do dòng đối lưu vật chất trong manti gây ra, giống như những tảng băng trôi trên mặt nước.
Khi các mảng tách xa nhau, mácma trào lên tạo thành vỏ mới, hình thành sống núi giữa đại dương và làm đại dương mở rộng. Khi các mảng xô vào nhau, một mảng có thể chìm xuống dưới mảng kia, tạo ra vực sâu đại dương, dãy núi cao và hoạt động động đất, núi lửa. Điển hình là dãy Himalaya hình thành do mảng Ấn Độ – Ôxtrâylia xô vào mảng Âu – Á. Khi các mảng trượt ngang nhau, chúng tích lũy năng lượng và gây ra động đất dọc theo đứt gãy, như đứt gãy San Andreas ở Bắc Mỹ.
Như vậy, thuyết kiến tạo mảng giải thích sự hình thành địa hình, sự phân bố động đất, núi lửa và sự trôi dạt của các lục địa.
2. Ví dụ minh họa
Câu hỏi: Vì sao vành đai lửa Thái Bình Dương thường xuyên xảy ra động đất và núi lửa?
Lời giải: Vì vành đai này nằm ở ranh giới nhiều mảng kiến tạo xô vào nhau, như mảng Thái Bình Dương chìm xuống dưới các mảng xung quanh. Quá trình va chạm và chìm hút tạo ra động đất mạnh và núi lửa hoạt động thường xuyên.
3. Ghi nhớ
- Thạch quyển gồm vỏ Trái Đất và phần trên manti, bị nứt thành các mảng kiến tạo.
- Các mảng di chuyển vài cm mỗi năm do dòng đối lưu trong manti.
- Mảng tách xa tạo vỏ mới; mảng xô vào nhau tạo núi, vực sâu, động đất, núi lửa.