1. Kiến thức trọng tâm
Nội lực là lực phát sinh từ bên trong Trái Đất, liên quan đến sự di chuyển vật chất trong manti, sự phân hủy phóng xạ và các phản ứng nhiệt. Ngoại lực là lực phát sinh từ bên ngoài Trái Đất, chủ yếu do năng lượng Mặt Trời, trọng lực và hoạt động của sinh vật.
Nội lực có tác dụng làm cho bề mặt Trái Đất trở nên gồ ghề hơn. Các vận động kiến tạo làm nâng lên, hạ xuống, uốn nếp và đứt gãy các lớp đá, tạo ra núi, cao nguyên, bồn trũng. Hoạt động núi lửa đưa mácma lên mặt đất, tạo ra núi lửa và đất đá mới. Động đất là sự rung chuyển mặt đất do năng lượng giải phóng đột ngột ở trong lòng đất, thường xảy ra ở ranh giới các mảng kiến tạo.
Ngoại lực có tác dụng san bằng, làm hạ thấp địa hình. Phong hóa là quá trình phá hủy đá tại chỗ do nhiệt độ, nước, sinh vật. Xâm thực là quá trình nước chảy, gió, sóng biển và băng hà bào mòn, vận chuyển vật liệu đi nơi khác. Bồi tụ là quá trình vật liệu được lắng đọng, tích tụ lại, tạo ra đồng bằng, bãi bồi, cồn cát.
Nội lực và ngoại lực tác động đồng thời, đối lập nhau, cùng tạo nên địa hình đa dạng trên Trái Đất. Con người cũng tham gia làm thay đổi địa hình qua khai thác mỏ, xây dựng và san lấp mặt bằng.
2. Ví dụ minh họa
Câu hỏi: Một con sông mang phù sa bồi đắp ở cửa sông tạo thành đồng bằng. Quá trình này thuộc nội lực hay ngoại lực? Vì sao?
Lời giải: Thuộc ngoại lực, cụ thể là quá trình bồi tụ. Nước sông vận chuyển phù sa từ thượng nguồn về hạ lưu rồi lắng đọng ở cửa sông, làm cho địa hình được bồi cao và mở rộng ra biển.
3. Ghi nhớ
- Nội lực từ bên trong Trái Đất: làm địa hình gồ ghề hơn (núi, đứt gãy, núi lửa, động đất).
- Ngoại lực từ bên ngoài: san bằng địa hình (phong hóa, xâm thực, bồi tụ).
- Hai lực tác động đồng thời, tạo nên địa hình đa dạng.