Phạm vi: Bài 1–6 (Các hoạt động kinh tế cơ bản; Các chủ thể của nền kinh tế; Thị trường; Cơ chế thị trường; Ngân sách nhà nước; Thuế)
Phần 1: Cơ bản
Bài 1. Kể tên bốn hoạt động kinh tế cơ bản trong đời sống xã hội.
Bài 2. Cơ chế thị trường là gì?
Bài 3. Nêu hai ưu điểm của cơ chế thị trường.
Bài 4. Nêu một hạn chế của cơ chế thị trường.
Bài 5. Ngân sách nhà nước là gì?
Bài 6. Kể tên hai nguồn thu của ngân sách nhà nước.
Bài 7. Kể tên hai khoản chi của ngân sách nhà nước.
Bài 8. Thuế là gì? Nêu một ví dụ về loại thuế.
Bài 9. Nêu vai trò của thuế đối với Nhà nước.
Bài 10. Phân biệt thuế trực thu và thuế gián thu bằng một câu ngắn gọn cho mỗi loại.
Bài 11. Đúng hay sai: "Trong cơ chế thị trường, giá cả được hình thành chủ yếu qua quan hệ cung – cầu." Giải thích ngắn gọn.
Bài 12. Đúng hay sai: "Thuế giá trị gia tăng là loại thuế trực thu." Giải thích ngắn gọn.
Bài 13. Đúng hay sai: "Ngân sách nhà nước chỉ gồm các khoản thu, không gồm các khoản chi." Giải thích ngắn gọn.
Bài 14. Khi cung lớn hơn cầu, giá cả thường biến động như thế nào? Khi cầu lớn hơn cung thì sao?
Bài 15. Nêu hai chức năng cơ bản của thị trường.
Bài 16. Vì sao Nhà nước cần thu thuế?
Bài 17. Em hãy kể tên một khoản chi ngân sách nhà nước phục vụ giáo dục ở địa phương em.
Bài 18. Trong các khoản sau, khoản nào là thu ngân sách nhà nước, khoản nào là chi ngân sách nhà nước? a) Thuế thu nhập doanh nghiệp. b) Chi xây dựng đường giao thông nông thôn. c) Lệ phí trước bạ. d) Chi trả lương cho giáo viên trường công lập.
Phần 2: Nâng cao
Bài 19. Phân tích vai trò điều tiết của thị trường qua ví dụ: khi nhu cầu khẩu trang tăng đột biến, nhiều doanh nghiệp chuyển sang sản xuất khẩu trang.
Bài 20. Tình huống: Một doanh nghiệp xả thải gây ô nhiễm môi trường để giảm chi phí. Đây là biểu hiện hạn chế nào của cơ chế thị trường? Nhà nước cần làm gì để khắc phục?
Bài 21. So sánh thuế thu nhập cá nhân và thuế giá trị gia tăng về: đối tượng nộp thuế, đối tượng chịu thuế, cách tính.
Bài 22. Tình huống: Gia đình bạn An kinh doanh cửa hàng tạp hóa, mỗi năm nộp thuế 20 triệu đồng. An thắc mắc: "Tiền thuế của gia đình mình được dùng vào việc gì?" Hãy trả lời câu hỏi của An bằng cách nêu các khoản chi ngân sách nhà nước.
Bài 23. Phân tích tác động của thuế tiêu thụ đặc biệt đối với mặt hàng rượu, bia: vì sao Nhà nước áp dụng thuế suất cao đối với các mặt hàng này?
Bài 24. Tình huống: Năm nay cam được mùa, giá cam giảm mạnh. Nhiều nông dân chặt bỏ vườn cam. Theo em, việc chặt bỏ vườn cam có hợp lí không? Phân tích dưới góc độ cơ chế thị trường và đề xuất giải pháp lâu dài.
Bài 25. Em hãy viết một đoạn văn ngắn (5–7 câu) trình bày suy nghĩ của mình về nghĩa vụ nộp thuế của công dân.
Bài 26. Tình huống: Một địa phương xây dựng trường học mới bằng ngân sách nhà nước. Hãy phân tích vai trò của ngân sách nhà nước trong việc đảm bảo quyền được học tập của trẻ em.
Đáp án
Bài 1. Sản xuất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng.
Bài 2. Cơ chế thị trường là hệ thống các quan hệ kinh tế vận hành theo quy luật thị trường, trong đó các chủ thể tự do trao đổi, mua bán, cạnh tranh và chịu sự điều tiết của Nhà nước.
Bài 3. Thúc đẩy cạnh tranh, đổi mới, nâng cao chất lượng sản phẩm; phân bổ nguồn lực linh hoạt theo tín hiệu giá cả; kích thích tăng trưởng kinh tế (nêu 2 ưu điểm).
Bài 4. Có thể gây phân hóa giàu – nghèo, ô nhiễm môi trường, hàng giả, hàng kém chất lượng nếu không có sự điều tiết (nêu 1 hạn chế).
Bài 5. Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực hiện trong một khoảng thời gian nhất định (thường là một năm).
Bài 6. Thuế, phí, lệ phí; thu từ hoạt động kinh tế nhà nước; viện trợ; vay nợ (kể 2 nguồn).
Bài 7. Chi đầu tư phát triển; chi thường xuyên (giáo dục, y tế, quốc phòng, quản lí hành chính); chi trả nợ; chi viện trợ (kể 2 khoản).
Bài 8. Thuế là khoản thu bắt buộc của Nhà nước từ các tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật. Ví dụ: thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập cá nhân.
Bài 9. Thuế là nguồn thu chủ yếu của ngân sách nhà nước, giúp Nhà nước thực hiện các chức năng, nhiệm vụ và điều tiết kinh tế – xã hội.
Bài 10. Thuế trực thu: người nộp thuế và người chịu thuế là một. Thuế gián thu: người nộp thuế nộp qua giá hàng hóa, người chịu thuế là người tiêu dùng cuối cùng.
Bài 11. Đúng. Giá cả hình thành qua quan hệ cung – cầu trên thị trường.
Bài 12. Sai. Thuế giá trị gia tăng là thuế gián thu, người tiêu dùng cuối cùng chịu thuế qua giá hàng hóa.
Bài 13. Sai. Ngân sách nhà nước gồm cả thu và chi.
Bài 14. Cung lớn hơn cầu: giá có xu hướng giảm. Cầu lớn hơn cung: giá có xu hướng tăng.
Bài 15. Chức năng thông tin (cung cấp tín hiệu giá cả, cung – cầu); chức năng điều tiết sản xuất và tiêu dùng (điều chỉnh hoạt động của các chủ thể qua tín hiệu thị trường).
Bài 16. Nhà nước cần nguồn lực tài chính để thực hiện chức năng quản lí, cung cấp dịch vụ công (giáo dục, y tế, quốc phòng, giao thông) và điều tiết kinh tế.
Bài 17. Chi xây dựng, sửa chữa trường học; chi trả lương giáo viên; chi mua sắm thiết bị dạy học (nêu 1 khoản đúng).
Bài 18. Thu ngân sách: a, c. Chi ngân sách: b, d.
Bài 19. Nhu cầu khẩu trang tăng → giá tăng → lợi nhuận tăng → nhiều doanh nghiệp chuyển sang sản xuất khẩu trang → cung tăng, đáp ứng nhu cầu. Đó là chức năng điều tiết của thị trường qua tín hiệu giá cả.
Bài 20. Đây là hạn chế của cơ chế thị trường: doanh nghiệp chạy theo lợi nhuận, gây ngoại tác tiêu cực (ô nhiễm). Nhà nước cần: ban hành quy định bảo vệ môi trường, kiểm tra, xử phạt; áp dụng thuế môi trường; khuyến khích công nghệ sạch.
Bài 21. Thuế thu nhập cá nhân: đối tượng nộp và chịu thuế là cá nhân có thu nhập; tính trên thu nhập. Thuế giá trị gia tăng: doanh nghiệp nộp nhưng người tiêu dùng cuối cùng chịu thuế qua giá; tính trên phần giá trị tăng thêm qua mỗi khâu.
Bài 22. Tiền thuế được đưa vào ngân sách nhà nước để chi cho: đầu tư phát triển (đường, trường, trạm), chi thường xuyên (giáo dục, y tế, quản lí), trả nợ, an sinh xã hội.
Bài 23. Rượu, bia ảnh hưởng xấu đến sức khỏe và trật tự xã hội. Thuế suất cao làm tăng giá, hạn chế tiêu dùng, đồng thời tăng nguồn thu ngân sách để khắc phục hậu quả.
Bài 24. Chặt bỏ vườn cam là quyết định vội vàng: giá giảm chỉ là biến động ngắn hạn do cung vượt cầu. Giải pháp lâu dài: liên kết hợp tác xã, chế biến (nước ép, mứt), tìm thị trường mới, đa dạng cây trồng, ứng dụng công nghệ bảo quản.
Bài 25. Đoạn văn đúng chủ đề, nêu được: nộp thuế là nghĩa vụ của công dân; thuế góp phần xây dựng đất nước; trốn thuế là vi phạm pháp luật.
Bài 26. Ngân sách nhà nước cung cấp nguồn lực xây trường học, trả lương giáo viên, mua thiết bị, giúp trẻ em được học tập, thể hiện vai trò của Nhà nước trong đảm bảo công bằng giáo dục và phát triển con người.