1. Kiến thức trọng tâm
Màng sinh chất có tính thấm chọn lọc, chỉ cho một số chất đi qua và ngăn cản các chất khác, nhờ đó tế bào duy trì được môi trường bên trong ổn định. Có hai hình thức vận chuyển các chất qua màng: vận chuyển thụ động và vận chuyển chủ động. Vận chuyển thụ động là sự di chuyển của các chất từ nơi có nồng độ cao đến nơi có nồng độ thấp mà không tốn năng lượng, gồm khuếch tán đơn giản, khuếch tán có hỗ trợ qua kênh prôtêin và thẩm thấu.
Thẩm thấu là sự khuếch tán của nước qua màng bán thấm từ nơi có nồng độ chất tan thấp đến nơi có nồng độ chất tan cao. Khi đặt tế bào vào dung dịch nhược trương, nước đi vào tế bào làm tế bào trương lên. Khi đặt tế bào vào dung dịch ưu trương, nước đi ra ngoài làm tế bào co lại. Khi đặt tế bào vào dung dịch đẳng trương, lượng nước đi vào và đi ra cân bằng nên tế bào giữ nguyên hình dạng. Vận chuyển chủ động là sự di chuyển các chất ngược chiều gradient nồng độ, từ nơi có nồng độ thấp đến nơi có nồng độ cao, cần prôtêin vận chuyển và tốn năng lượng ATP.
2. Ví dụ minh họa
Vì sao rau héo khi ngâm vào nước muối đậm? Nước muối đậm là dung dịch ưu trương so với dịch tế bào của rau. Nước trong tế bào rau thẩm thấu ra ngoài, tế bào mất nước và co lại, làm rau bị héo.
3. Ghi nhớ
- Màng sinh chất có tính thấm chọn lọc, duy trì môi trường bên trong ổn định.
- Vận chuyển thụ động: theo chiều gradient nồng độ, không tốn ATP; gồm khuếch tán và thẩm thấu.
- Vận chuyển chủ động: ngược chiều gradient nồng độ, tốn ATP, cần prôtêin vận chuyển.
- Nhập bào và xuất bào vận chuyển các phân tử lớn và hạt rắn, đều tốn năng lượng.