1. Kiến thức trọng tâm
Co nguyên sinh là hiện tượng tế bào thực vật mất nước, màng sinh chất tách khỏi thành tế bào khi đặt trong dung dịch ưu trương. Phản co nguyên sinh là hiện tượng tế bào lấy lại nước, màng sinh chất áp sát trở lại thành tế bào khi chuyển tế bào sang dung dịch nhược trương hoặc nước cất. Hai hiện tượng này xảy ra do thẩm thấu: nước di chuyển qua màng bán thấm từ nơi có nồng độ chất tan thấp đến nơi có nồng độ chất tan cao.
Quy trình gồm các bước: làm tiêu bản tạm thời với một giọt nước cất, quan sát tế bào ở trạng thái bình thường; sau đó nhỏ dung dịch muối hoặc đường ưu trương vào mép lamen, hút nước ở mép đối diện bằng giấy thấm, quan sát hiện tượng co nguyên sinh; cuối cùng nhỏ nước cất vào thay cho dung dịch ưu trương và quan sát hiện tượng phản co nguyên sinh.
2. Ví dụ minh họa
Một nhóm học sinh làm thí nghiệm với tế bào biểu bì lá thài lài tía. Ở trạng thái bình thường, tế bào có màu tím, màng sinh chất áp sát thành tế bào. Sau khi nhỏ dung dịch muối 10%, sau khoảng 5 phút, các bạn thấy màng sinh chất tách dần khỏi thành tế bào, khối nguyên sinh co lại, khoảng trống giữa màng và thành tế bào hiện rõ. Nhóm kết luận: dung dịch muối gây co nguyên sinh, nước cất gây phản co nguyên sinh, chứng tỏ nước di chuyển qua màng theo cơ chế thẩm thấu.
3. Ghi nhớ
- Co nguyên sinh: tế bào mất nước trong dung dịch ưu trương, màng sinh chất tách khỏi thành tế bào.
- Phản co nguyên sinh: tế bào lấy lại nước trong dung dịch nhược trương, màng áp sát trở lại thành tế bào.
- Thí nghiệm dùng tế bào biểu bì thài lài tía hoặc hành tây, quan sát dưới kính hiển vi.
- Cần vẽ hình, ghi chép kết quả trung thực và so sánh các trạng thái của tế bào.