1. Kiến thức trọng tâm
Virus là thực thể chưa có cấu tạo tế bào, có kích thước rất nhỏ, chỉ quan sát được bằng kính hiển vi điện tử. Mỗi virus gồm hai thành phần cơ bản: lõi nucleic acid (DNA hoặc RNA, mạch đơn hoặc mạch kép) và vỏ protein gọi là capsid. Một số virus còn có thêm vỏ ngoài (vỏ bọc lipid) và các gai glycoprotein giúp bám vào tế bào chủ. Virus không có hệ enzyme chuyển hóa năng lượng, không tự sinh sản được mà bắt buộc phải kí sinh nội bào: chúng xâm nhập vào tế bào chủ, lợi dụng bộ máy của tế bào để nhân lên.
Chu trình nhân lên của virus gồm năm giai đoạn: hấp phụ (virus bám vào thụ thể trên bề mặt tế bào chủ), xâm nhập (đưa nucleic acid vào tế bào), tổng hợp (tế bào chủ tổng hợp nucleic acid và protein của virus), lắp ráp (các thành phần mới lắp ráp thành virus hoàn chỉnh) và phóng thích (virus mới thoát ra ngoài để lây nhiễm tế bào khác). Tùy loại virus, chu trình có thể diễn ra nhanh và phá hủy tế bào (chu trình sinh tan) hoặc gắn bộ gen virus vào bộ gen tế bào chủ và tồn tại tiềm ẩn (chu trình tiềm tan).
Virus gây ra nhiều bệnh ở người, động vật và thực vật. Tuy nhiên, virus cũng được nghiên cứu để ứng dụng trong y học như làm vector chuyển gen trong liệu pháp gen và sản xuất vaccine.
2. Ví dụ minh họa
Virus cúm có vỏ ngoài với các gai giúp bám vào tế bào niêm mạc đường hô hấp. Sau khi xâm nhập, virus lợi dụng tế bào chủ để tạo ra hàng trăm virus mới, rồi phóng thích ra ngoài, lây nhiễm sang các tế bào lân cận. Người bệnh ho, hắt hơi sẽ phát tán virus ra không khí, lây sang người khác. Vì virus cúm biến đổi nhanh nên vaccine cúm cần được cập nhật hằng năm.
3. Ghi nhớ
- Virus chưa có cấu tạo tế bào, gồm nucleic acid và vỏ capsid, có thể có vỏ ngoài.
- Virus kí sinh nội bào bắt buộc, nhân lên nhờ bộ máy của tế bào chủ.
- Chu trình nhân lên: hấp phụ, xâm nhập, tổng hợp, lắp ráp, phóng thích.