1. Kiến thức trọng tâm
Xà phòng là hỗn hợp muối sodium hoặc potassium của các acid béo như sodium stearate và sodium palmitate . Xà phòng được sản xuất bằng phản ứng xà phòng hoá chất béo với dung dịch kiềm đặc, nóng. Sau phản ứng, người ta tách glycerol để dùng trong công nghiệp khác và thêm hương liệu, chất màu, chất dưỡng da để tạo thành phẩm.
Phân tử xà phòng có cấu tạo đặc biệt gồm hai phần: đầu ưa nước và đuôi kị nước là gốc hydrocarbon dài. Nhờ cấu tạo này, xà phòng làm giảm sức căng bề mặt của nước, tạo bọt và cuốn trôi dầu mỡ cùng bụi bẩn bám trên bề mặt. Khi giặt trong nước cứng chứa và , xà phòng tạo kết tủa làm giảm khả năng giặt rửa.
Chất giặt rửa tổng hợp là các muối sulfonate hoặc sulfate của gốc hydrocarbon dài, ví dụ sodium dodecylbenzene sulfonate. Chất giặt rửa tổng hợp có ưu điểm là giặt được trong nước cứng vì muối calcium của chúng tan trong nước, đồng thời có khả năng tẩy rửa mạnh. Tuy nhiên, một số chất giặt rửa khó bị vi sinh vật phân huỷ nên gây ô nhiễm nguồn nước.
Khi sử dụng chất giặt rửa, cần chọn liều lượng phù hợp, ưu tiên sản phẩm phân huỷ sinh học và không xả trực tiếp nước thải chưa xử lí ra môi trường.
2. Ví dụ minh họa
Ví dụ 1. Viết phương trình điều chế xà phòng từ tripalmitin bằng dung dịch .
Lời giải: tripalmitin là . Phương trình:
$(C_{15}H_{31}COO)3C_3H_5 + 3NaOH \rightarrow 3C{15}H_{31}COONa + C_3H_5(OH)_3$
Sản phẩm gồm sodium palmitate và glycerol.
Ví dụ 2. Vì sao giặt quần áo bằng xà phòng trong nước cứng kém hiệu quả?
Lời giải: và trong nước cứng kết hợp với anion acid béo tạo kết tủa không tan, làm mất một phần xà phòng và bám cặn lên vải, nên khả năng tẩy rửa giảm.
3. Ghi nhớ
- Xà phòng là muối sodium hoặc potassium của acid béo, điều chế bằng phản ứng xà phòng hoá chất béo.
- Phân tử xà phòng có đầu ưa nước và đuôi kị nước, giúp cuốn trôi dầu mỡ và bụi bẩn.
- Chất giặt rửa tổng hợp giặt được trong nước cứng nhưng cần chọn loại thân thiện với môi trường.