Phần 1: Câu hỏi Trắc nghiệm (Nhận biết & Thông hiểu)
Câu 1. Nội dung nào sau đây phản ánh đúng kiến thức cần ghi nhớ trong bài Bài 29: Trao đổi vật chất và chuyển hoá năng lượng trong hệ sinh thái? A. Năng lượng truyền một chiều và giảm dần, chỉ khoảng 10% chuyển lên bậc dinh dưỡng cao hơn. Vật chất tuần hoàn qua các chu trình carbon, nitrogen, nước. B. Bỏ qua các khái niệm cơ bản và chỉ học thuộc lòng kết quả cuối cùng mà không cần hiểu bản chất. C. Chỉ áp dụng kiến thức trong một trường hợp duy nhất, không cần kiểm tra điều kiện hay đơn vị. D. Các nội dung trong bài hoàn toàn độc lập và không có mối liên hệ nào với thực tiễn hay các bài học khác.
Câu 2. Khi học và vận dụng bài Bài 29: Trao đổi vật chất và chuyển hoá năng lượng trong hệ sinh thái, khẳng định nào dưới đây là chính xác? A. Không cần đọc kĩ đề bài hay phân tích dữ kiện trước khi thực hiện các bước giải. B. Dòng năng lượng trong hệ sinh thái: - Năng lượng mặt trời được sinh vật sản xuất chuyển hoá thành năng lượng hoá học qua quang hợp. C. Mọi khái niệm trong bài đều có thể thay thế tùy ý cho nhau mà không làm thay đổi kết quả. D. Chỉ cần ghi đáp số ngắn gọn, bỏ qua toàn bộ bước lập luận, giải thích và kiểm tra lại.
Câu 3. Theo phần Kiến thức trọng tâm của bài Bài 29: Trao đổi vật chất và chuyển hoá năng lượng trong hệ sinh thái, phát biểu nào sau đây là đúng? A. Kết luận ngay kết quả khi chưa đối chiếu với quy tắc hoặc định nghĩa trong bài học. B. Thay đổi toàn bộ quy tắc trọng tâm của bài học theo cảm tính cá nhân. C. Trong hệ sinh thái, vật chất và năng lượng vận động theo hai cách khác nhau: năng lượng truyền theo một chiều và giảm dần, vật chất tuần hoàn theo các chu trình. D. Bỏ qua việc rèn luyện qua ví dụ minh họa và bài tập thực hành của tiết học.
Câu 4. Để nắm vững và vận dụng tốt bài Bài 29: Trao đổi vật chất và chuyển hoá năng lượng trong hệ sinh thái, học sinh cần lưu ý điều nào sau đây? A. Không cần ghi nhớ các lưu ý trọng tâm vì chúng không ảnh hưởng đến việc làm bài tập. B. Áp dụng ngược lại hoàn toàn so với quy tắc và hướng dẫn trong phần kiến thức trọng tâm. C. Chỉ cần đọc lướt tiêu đề bài học mà không cần nắm vững nội dung chi tiết từng mục. D. - Năng lượng truyền từ sinh vật sản xuất qua các bậc dinh dưỡng: tiêu thụ cấp 1, cấp 2, cấp 3.
Phần 2: Bài tập Tự luận & Thực hành theo tiết học
Bài 1 (Cơ bản — Hệ thống hóa kiến thức trọng tâm). Dựa vào phần Kiến thức trọng tâm của bài Bài 29: Trao đổi vật chất và chuyển hoá năng lượng trong hệ sinh thái, em hãy trình bày các khái niệm, quy tắc hoặc nội dung cốt lõi của tiết học và nêu ý nghĩa của chúng.
Bài 2 (Thực hành — Phân tích & Giải mẫu theo ví dụ tiết học). Đọc kĩ tình huống/ví dụ trọng tâm của tiết học dưới đây, sau đó tự trình bày lại các bước thực hiện và nêu nhận xét rút ra:
Đồng cỏ có 10 000 kg cỏ khô. Theo quy tắc 10%, lượng sinh khối ở bậc tiêu thụ cấp 1 (trâu, bò) khoảng 1 000 kg, ở bậc tiêu thụ cấp 2 (hổ, sư tử) khoảng 100 kg. Điều này giải thích vì sao động vật ăn thịt lớn luôn ít hơn nhiều so với động vật ăn cỏ.
Bài 3 (Vận dụng — Áp dụng quy tắc ghi nhớ vào bài tập). Vận dụng các điểm ghi nhớ trọng tâm của bài Bài 29: Trao đổi vật chất và chuyển hoá năng lượng trong hệ sinh thái để giải thích hoặc thực hiện yêu cầu thực hành mở rộng sau:
- Nước: bốc hơi, ngưng tụ, mưa, thấm vào đất, được sinh vật hấp thụ rồi trả lại qua thoát hơi nước và hô hấp.
Bài 4 (Luyện tập học kì — Mức độ Cơ bản). Nêu khái niệm diễn thế sinh thái. Phân biệt diễn thế nguyên sinh và diễn thế thứ sinh.
Bài 5 (Luyện tập học kì — Mức độ Thông hiểu). Nêu khái niệm sinh quyển và các khu sinh học chính.
Bài 6 (Luyện tập học kì — Mức độ Vận dụng & Nâng cao). Kể tên các chu trình sinh – địa – hoá chính và nêu vai trò chung của chúng.
Phần 3: Đáp án & Hướng dẫn giải chi tiết
1. Đáp án phần Trắc nghiệm
- Bảng đáp án: 1-A, 2-B, 3-C, 4-D.
- Giải thích chi tiết:
- Câu 1 (A): Khẳng định đúng theo mục Ghi nhớ của bài: "Năng lượng truyền một chiều và giảm dần, chỉ khoảng 10% chuyển lên bậc dinh dưỡng cao hơn. Vật chất tuần hoàn qua các chu trình carbon, nitrogen, nước."
- Câu 2 (B): Khẳng định đúng theo nội dung cốt lõi của tiết học: "Dòng năng lượng trong hệ sinh thái: - Năng lượng mặt trời được sinh vật sản xuất chuyển hoá thành năng lượng hoá học qua quang hợp."
- Câu 3 (C): Khẳng định chuẩn xác theo phần Kiến thức trọng tâm: "Trong hệ sinh thái, vật chất và năng lượng vận động theo hai cách khác nhau: năng lượng truyền theo một chiều và giảm dần, vật chất tuần hoàn theo các chu trình."
- Câu 4 (D): Khẳng định đúng theo hướng dẫn trọng tâm của bài: "- Năng lượng truyền từ sinh vật sản xuất qua các bậc dinh dưỡng: tiêu thụ cấp 1, cấp 2, cấp 3."
2. Hướng dẫn giải phần Tự luận & Thực hành
- Bài 1:
- Nội dung cốt lõi cần trình bày: Trong hệ sinh thái, vật chất và năng lượng vận động theo hai cách khác nhau: năng lượng truyền theo một chiều và giảm dần, vật chất tuần hoàn theo các chu trình. Dòng năng lượng trong hệ sinh thái: - Năng lượng mặt trời được sinh vật sản xuất chuyển hoá thành năng lượng hoá học qua quang hợp.
- Tổng kết ghi nhớ: Năng lượng truyền một chiều và giảm dần, chỉ khoảng 10% chuyển lên bậc dinh dưỡng cao hơn. Vật chất tuần hoàn qua các chu trình carbon, nitrogen, nước.
- Bài 2:
- Hướng dẫn phân tích & trình bày: Dựa trực tiếp vào dữ kiện trong ví dụ minh họa của tiết học: Đồng cỏ có 10 000 kg cỏ khô. Theo quy tắc 10%, lượng sinh khối ở bậc tiêu thụ cấp 1 (trâu, bò) khoảng 1 000 kg, ở bậc tiêu thụ cấp 2 (hổ, sư tử) khoảng 100 kg. Điều này giải thích vì sao động vật ăn thịt lớn luôn ít hơn nhiều so với động vật ăn cỏ.
- Lưu ý khi trình bày: Xác định rõ yêu cầu, áp dụng đúng quy tắc/khái niệm trong mục 1 và kiểm tra lại kết quả cuối cùng.
- Bài 3:
- Phương pháp giải: Áp dụng các quy tắc ghi nhớ của bài Bài 29: Trao đổi vật chất và chuyển hoá năng lượng trong hệ sinh thái (Năng lượng truyền một chiều và giảm dần, chỉ khoảng 10% chuyển lên bậc dinh dưỡng cao hơn. Vật chất tuần hoàn qua các chu trình carbon, nitrogen, nước.).
- Lời giải mẫu/Nhận xét: - Nước: bốc hơi, ngưng tụ, mưa, thấm vào đất, được sinh vật hấp thụ rồi trả lại qua thoát hơi nước và hô hấp.
- Bài 4: Diễn thế sinh thái là quá trình biến đổi tuần tự của quần xã qua các giai đoạn. Nguyên sinh: bắt đầu từ môi trường chưa có sinh vật, chậm. Thứ sinh: bắt đầu từ môi trường đã từng có quần xã, còn đất và sinh vật, nhanh hơn.
- Bài 5: Sinh quyển là lớp vỏ Trái Đất có sự sống. Các khu sinh học chính: rừng nhiệt đới, rừng ôn đới, thảo nguyên, sa mạc, đài nguyên, đại dương.
- Bài 6: Chu trình nước, carbon, nitrogen, phosphorus. Vai trò: tuần hoàn vật chất giữa môi trường và sinh vật, duy trì sự sống và cân bằng hệ sinh thái.