1. Kiến thức trọng tâm
Hiện tượng ngày, đêm dài ngắn theo mùa là hệ quả của chuyển động quanh Mặt Trời của Trái Đất kết hợp với trục Trái Đất nghiêng. Trong năm, độ dài ngày và đêm ở các địa phương thay đổi theo mùa, càng xa xích đạo thì sự chênh lệch càng rõ rệt.
Ở xích đạo, ngày và đêm luôn dài bằng nhau, mỗi thời gian dài giờ quanh năm, vì xích đạo luôn nhận được ánh sáng Mặt Trời gần như thẳng góc. Ở các vĩ độ càng cao, sự chênh lệch ngày, đêm theo mùa càng lớn. Ở vòng cực, có hiện tượng ngày hoặc đêm kéo dài giờ. Ở hai cực, có sáu tháng ngày và sáu tháng đêm liên tục.
Ở bán cầu Bắc, vào ngày hạ chí ( tháng ), ngày dài nhất và đêm ngắn nhất trong năm. Vào ngày đông chí ( tháng ), ngày ngắn nhất và đêm dài nhất trong năm. Vào hai ngày xuân phân ( tháng ) và thu phân ( tháng ), ngày và đêm dài bằng nhau trên khắp Trái Đất. Ở bán cầu Nam, hiện tượng này diễn ra ngược lại: ngày dài nhất vào đông chí và ngày ngắn nhất vào hạ chí.
Ở Việt Nam, thuộc vùng vĩ độ thấp, sự chênh lệch độ dài ngày và đêm theo mùa không quá lớn. Mùa hạ ngày dài hơn đêm, mùa đông đêm dài hơn ngày, nhưng mức chênh lệch chỉ khoảng vài giờ.
2. Ví dụ minh họa
Ví dụ: Vào ngày tháng , ở Hà Nội ngày dài hay đêm dài? Vì sao?
Lời giải: Ngày tháng là hạ chí, bán cầu Bắc ngả nhiều nhất về phía Mặt Trời nên ở bán cầu Bắc, ngày dài nhất và đêm ngắn nhất trong năm. Hà Nội nằm ở bán cầu Bắc nên vào ngày này, ngày dài hơn đêm.
Ví dụ khác: Một nhà du hành đến Nam Cực vào tháng sẽ thấy hiện tượng gì? Lời giải: Tháng là thời điểm bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời, Nam Cực chìm trong ánh sáng suốt giờ, gọi là hiện tượng ngày cực, mặt trời không lặn trong nhiều ngày liên tiếp.
3. Ghi nhớ
- Ngày, đêm dài ngắn theo mùa do Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời với trục nghiêng.
- Ở xích đạo, ngày và đêm luôn dài bằng nhau, mỗi thời gian giờ.
- Ở bán cầu Bắc, ngày dài nhất vào hạ chí (), ngắn nhất vào đông chí ().
- Vào xuân phân và thu phân, ngày và đêm dài bằng nhau trên khắp Trái Đất.
- Càng xa xích đạo, sự chênh lệch ngày, đêm theo mùa càng lớn.