1. Kiến thức trọng tâm
Địa hình bề mặt Trái Đất được hình thành do tác động của hai lực đối nghịch nhau là nội lực và ngoại lực. Nội lực là lực sinh ra từ bên trong Trái Đất, có tác dụng làm cho bề mặt Trái Đất trở nên gồ ghề hơn, tạo ra núi, cao nguyên và các dạng địa hình cao. Ngoại lực là lực sinh ra từ bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất, có tác dụng phá hủy, san bằng địa hình, làm cho bề mặt Trái Đất trở nên bằng phẳng hơn.
Nội lực thể hiện qua các vận động của vỏ Trái Đất như vận động nâng lên, hạ xuống, uốn nếp và đứt gãy. Vận động nâng lên tạo ra núi và cao nguyên, vận động hạ xuống tạo ra các vùng trũng và bồn địa. Vận động uốn nếp làm cho các lớp đá bị uốn cong thành núi, còn vận động đứt gãy làm cho các lớp đá bị vỡ ra, tạo thành địa hào và địa lũy. Động đất và núi lửa cũng là biểu hiện mạnh mẽ của nội lực.
Ngoại lực thể hiện qua quá trình phong hóa, bóc mòn và bồi tụ. Phong hóa là quá trình phá hủy đá tại chỗ do nhiệt độ, nước và sinh vật. Bóc mòn là quá trình nước chảy, gió và băng hà vận chuyển vật liệu từ nơi cao xuống nơi thấp. Bồi tụ là quá trình vật liệu được lắng đọng ở các vùng thấp, tạo ra đồng bằng và bãi bồi. Hai lực nội lực và ngoại lực tác động đồng thời, tạo nên địa hình đa dạng trên Trái Đất.
2. Ví dụ minh họa
Ví dụ: Đồng bằng sông Hồng được hình thành chủ yếu do tác động của lực nào? Vì sao?
Lời giải: Đồng bằng sông Hồng được hình thành chủ yếu do ngoại lực, cụ thể là quá trình bồi tụ phù sa của sông Hồng và sông Thái Bình trong hàng nghìn năm. Phù sa được lắng đọng ở vùng cửa sông, ven biển, làm cho mặt đất ngày càng mở rộng ra biển.
Ví dụ khác: Dãy Hi-ma-lay-a là dãy núi cao nhất thế giới, được hình thành do tác động của lực nào? Lời giải: Dãy Hi-ma-lay-a được hình thành do nội lực, khi mảng Ấn Độ va chạm với mảng Á – Âu làm cho vỏ Trái Đất bị uốn nếp, nâng lên thành núi. Quá trình nâng lên vẫn tiếp diễn cho đến ngày nay.
3. Ghi nhớ
- Nội lực sinh ra từ bên trong Trái Đất, làm địa hình trở nên gồ ghề hơn.
- Ngoại lực sinh ra từ bên ngoài, làm địa hình bị phá hủy và san bằng.
- Nội lực thể hiện qua vận động nâng lên, hạ xuống, uốn nếp, đứt gãy, động đất và núi lửa.
- Ngoại lực thể hiện qua phong hóa, bóc mòn và bồi tụ.
- Nội lực và ngoại lực tác động đồng thời, tạo nên địa hình đa dạng trên Trái Đất.