1. Kiến thức trọng tâm
Để xác định vị trí của các đối tượng trên bản đồ, người ta dùng phương hướng và tọa độ địa lí. Trên bản đồ, quy ước chung là phía trên là hướng bắc, phía dưới là hướng nam, bên phải là hướng đông và bên trái là hướng tây. Từ bốn hướng chính này, người ta xác định thêm bốn hướng trung gian: đông bắc, đông nam, tây bắc và tây nam. Nhiều bản đồ có mũi tên chỉ hướng bắc để giúp người đọc xác định phương hướng chính xác.
Kinh độ và vĩ độ là hai yếu tố dùng để xác định tọa độ địa lí của một điểm trên bề mặt Trái Đất. Kinh tuyến là những nửa đường tròn nối liền hai cực, có độ dài bằng nhau. Kinh tuyến gốc là kinh tuyến , đi qua đài thiên văn Grin-uých ở Luân Đôn, chia Trái Đất thành bán cầu Đông và bán cầu Tây. Vĩ tuyến là những vòng tròn song song với xích đạo, có độ dài giảm dần từ xích đạo về hai cực. Vĩ tuyến gốc là xích đạo, có vĩ độ .
Tọa độ địa lí của một điểm là kinh độ và vĩ độ của điểm đó. Kinh độ của một điểm là số đo góc giữa kinh tuyến đi qua điểm đó và kinh tuyến gốc. Vĩ độ của một điểm là số đo góc giữa vĩ tuyến đi qua điểm đó và xích đạo. Nhờ tọa độ địa lí, chúng ta có thể xác định chính xác vị trí của bất kì điểm nào trên Trái Đất, ví dụ vị trí của một con tàu trên biển hay một thành phố trên bản đồ.
2. Ví dụ minh họa
Ví dụ: Thủ đô Hà Nội của Việt Nam có tọa độ khoảng vĩ độ Bắc và kinh độ Đông. Hãy cho biết Hà Nội nằm ở bán cầu nào?
Lời giải: Vì Hà Nội có vĩ độ Bắc nên nằm ở bán cầu Bắc; có kinh độ Đông nên nằm ở bán cầu Đông. Vậy Hà Nội nằm ở bán cầu Bắc và bán cầu Đông.
Ví dụ khác: Trên bản đồ, điểm A nằm ở phía trên, bên phải điểm B. Hỏi A nằm ở hướng nào so với B? Lời giải: Phía trên là hướng bắc, bên phải là hướng đông, vậy A nằm ở hướng đông bắc so với B.
3. Ghi nhớ
- Quy ước trên bản đồ: trên là bắc, dưới là nam, phải là đông, trái là tây.
- Kinh tuyến gốc là kinh tuyến , đi qua đài thiên văn Grin-uých.
- Vĩ tuyến gốc là xích đạo, có vĩ độ .
- Tọa độ địa lí của một điểm gồm kinh độ và vĩ độ của điểm đó.
- Nhờ tọa độ địa lí, ta xác định được vị trí chính xác của mọi điểm trên Trái Đất.