1. Kiến thức trọng tâm
Độ to của âm cho biết âm to hay nhỏ. Độ to phụ thuộc vào biên độ dao động của nguồn âm: biên độ càng lớn, âm càng to. Khi gảy đàn mạnh, dây đàn dao động với biên độ lớn nên tiếng đàn to; gảy nhẹ, biên độ nhỏ nên tiếng đàn nhỏ. Độ to được đo bằng đơn vị đêxiben (dB). Tiếng nói chuyện bình thường khoảng 60 dB, tiếng còi xe có thể trên 100 dB, gây hại cho thính giác nếu nghe lâu.
Độ cao của âm cho biết âm trầm hay bổng. Độ cao phụ thuộc vào tần số dao động của nguồn âm: tần số càng lớn, âm càng bổng. Tần số là số dao động vật thực hiện trong một giây, đơn vị là héc (Hz). Giọng trẻ em thường bổng hơn giọng người lớn vì dây thanh quản của trẻ dao động với tần số cao hơn.
Độ to và độ cao là hai đặc trưng khác nhau của âm, không nên nhầm lẫn: một âm có thể vừa to vừa trầm, hoặc vừa nhỏ vừa bổng.
2. Ví dụ minh họa
Dùng thước nhựa kẹp một đầu vào mép bàn, bật đầu còn lại. Khi kéo đầu thước lệch nhiều rồi buông, thước dao động với biên độ lớn, ta nghe tiếng to. Khi kéo lệch ít, tiếng nhỏ hơn. Nếu dùng thước ngắn hơn, thước dao động nhanh hơn, tần số lớn hơn, ta nghe tiếng bổng hơn thước dài. Thí nghiệm này cho thấy biên độ quyết định độ to, tần số quyết định độ cao của âm.
3. Ghi nhớ
- Độ to phụ thuộc vào biên độ dao động: biên độ càng lớn, âm càng to; đơn vị là dB.
- Độ cao phụ thuộc vào tần số dao động: tần số càng lớn, âm càng bổng; đơn vị là Hz.
- Độ to và độ cao là hai đặc trưng khác nhau của âm.
- Âm quá to trong thời gian dài gây hại cho thính giác.