Bài 28: Trao đổi khí ở sinh vật

1. Kiến thức trọng tâm

Trao đổi khí là quá trình sinh vật lấy khí oxygen ($O_2$) từ môi trường vào cơ thể và thải khí carbon dioxide ($CO_2$) ra ngoài. Quá trình này phục vụ hô hấp tế bào và quang hợp.

Ở thực vật, trao đổi khí diễn ra chủ yếu qua khí khổng ở lá. Ban ngày, cây quang hợp mạnh nên lấy $CO_2$ và thải $O_2$; ban đêm, cây chỉ hô hấp nên lấy $O_2$ và thải $CO_2$. Ngoài ra, cây còn trao đổi khí qua các lỗ vỏ (bì khổng) ở thân và qua bề mặt rễ.

Ở động vật, trao đổi khí diễn ra qua nhiều cơ quan khác nhau tùy loài: qua bề mặt cơ thể (giun đất, ếch), qua mang (cá, tôm), qua khí quản (côn trùng), qua phổi (chim, thú, người). Ở người, trao đổi khí diễn ra ở phổi: $O_2$ từ không khí vào máu, $CO_2$ từ máu ra không khí. Ngoài ra, trao đổi khí còn diễn ra giữa máu và tế bào tại các mô.

Trao đổi khí hiệu quả cần bề mặt trao đổi rộng, ẩm, mỏng và có nhiều mạch máu. Bề mặt trao đổi khí càng lớn, lượng khí trao đổi càng nhiều.

2. Ví dụ minh họa

Ví dụ: Vì sao cá phải há miệng và cử động mang liên tục khi bơi trong nước?

Lời giải: Cá lấy $O_2$ hòa tan trong nước qua mang. Há miệng và cử động mang giúp dòng nước mang $O_2$ chảy qua mang liên tục, tăng hiệu quả trao đổi khí. Nếu mang ngừng hoạt động, cá thiếu $O_2$ và sẽ chết ngạt.

3. Ghi nhớ

• Trao đổi khí: lấy $O_2$, thải $CO_2$.
• Thực vật trao đổi khí qua khí khổng, bì khổng và bề mặt rễ.
• Động vật trao đổi khí qua da, mang, khí quản hoặc phổi.
• Bề mặt trao đổi khí cần rộng, ẩm, mỏng và giàu mạch máu.