1. Kiến thức trọng tâm
Trong máy móc, chuyển động từ bộ phận này cần được truyền tới bộ phận khác để máy hoạt động, ví dụ động cơ quay làm bánh xe quay. Các cơ cấu truyền chuyển động thường gặp gồm truyền động đai, truyền động bánh răng, truyền động xích và truyền động vít — đai ốc. Truyền động đai dùng dây đai quấn quanh hai bánh đai; khi bánh dẫn quay, đai kéo bánh bị dẫn quay theo cùng chiều. Truyền động bánh răng dùng hai bánh răng ăn khớp với nhau; khi bánh này quay, bánh kia quay ngược chiều.
Truyền động xích dùng xích nối hai đĩa xích, thường gặp ở xe đạp. Ngoài truyền chuyển động, nhiều cơ cấu còn biến đổi dạng chuyển động, ví dụ biến chuyển động quay thành chuyển động tịnh tiến (tay quay — con trượt) hoặc biến chuyển động quay liên tục thành chuyển động quay gián đoạn. Tỉ số truyền cho biết mối quan hệ giữa tốc độ của bánh dẫn và bánh bị dẫn: nếu bánh dẫn quay nhanh hơn bánh bị dẫn thì tỉ số truyền lớn hơn 1, máy chạy chậm lại nhưng lực kéo lớn hơn.
2. Ví dụ minh họa
Ví dụ: Xe đạp có đĩa xích trước lớn với 44 răng và líp sau nhỏ với 11 răng. Khi người đạp làm đĩa quay một vòng, xích kéo líp quay vòng, nghĩa là bánh xe quay 4 vòng. Nhờ đó, xe chạy nhanh hơn so với việc đạp trực tiếp vào bánh xe. Một ví dụ khác: trong máy may, động cơ quay làm trục chính quay, trục chính qua cơ cấu tay quay — con trượt biến chuyển động quay thành chuyển động lên xuống của kim may. Nhờ cơ cấu biến đổi chuyển động, một chuyển động quay đơn giản của động cơ có thể tạo ra chuyển động lên xuống nhịp nhàng của kim, giúp máy may hoạt động đều và nhanh.
3. Ghi nhớ
- Các cơ cấu truyền chuyển động: truyền động đai, bánh răng, xích, vít — đai ốc.
- Cơ cấu biến đổi chuyển động: biến chuyển động quay thành tịnh tiến và ngược lại.
- Tỉ số truyền cho biết quan hệ tốc độ giữa bánh dẫn và bánh bị dẫn.