1. Kiến thức trọng tâm
Thổ nhưỡng (đất) là lớp vật chất tơi xốp trên bề mặt lục địa, nơi cây cối sinh trưởng và con người canh tác. Đất hình thành từ nhiều nhân tố: đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình và thời gian. Việt Nam có ba nhóm đất chính. Nhóm đất feralit chiếm diện tích lớn nhất, phân bố ở vùng đồi núi, có màu đỏ vàng do chứa nhiều sắt, nhôm; đất thường chua, nghèo dinh dưỡng, thích hợp trồng cây công nghiệp lâu năm như cà phê, cao su, chè sau khi cải tạo.
Nhóm đất phù sa phân bố ở các đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long và ven biển, do phù sa sông bồi đắp, đất tơi xốp, giàu dinh dưỡng, rất thích hợp trồng lúa và cây hoa màu. Nhóm đất mùn trên núi cao hình thành ở nơi lạnh ẩm, giàu chất hữu cơ, thích hợp trồng cây ôn đới và phát triển rừng. Ngoài ra còn có đất xám, đất cát ven biển, đất mặn, đất phèn cần được cải tạo trước khi sử dụng.
Đất là tài nguyên quý giá nhưng dễ bị suy thoái do xói mòn, rửa trôi, ô nhiễm và sử dụng không hợp lí. Vì vậy cần bảo vệ đất: trồng rừng, làm ruộng bậc thang, bón phân hợp lí, luân canh cây trồng và chống ô nhiễm đất.
2. Ví dụ minh họa
Câu hỏi: Vì sao đất feralit ở vùng đồi núi thường nghèo dinh dưỡng, còn đất phù sa ở đồng bằng lại màu mỡ?
Lời giải: Đất feralit hình thành trong điều kiện mưa nhiều, nhiệt độ cao, các chất dinh dưỡng dễ bị rửa trôi xuống sâu, chỉ còn lại sắt, nhôm nên đất chua và nghèo. Ngược lại, đất phù sa được sông bồi đắp hằng năm bằng lớp phù sa mới giàu chất dinh dưỡng, nên đất tơi xốp và màu mỡ, rất thích hợp cho trồng lúa nước.
3. Ghi nhớ
- Ba nhóm đất chính: feralit (đồi núi), phù sa (đồng bằng), mùn trên núi cao.
- Đất feralit đỏ vàng, chua, nghèo dinh dưỡng; đất phù sa tơi xốp, giàu dinh dưỡng.
- Đất là tài nguyên quý, dễ suy thoái do xói mòn, rửa trôi, ô nhiễm.
- Cần bảo vệ đất: trồng rừng, ruộng bậc thang, bón phân hợp lí, luân canh.