Phạm vi: Toàn bộ Học kì 1 — Bài 1: Sống có lí tưởng; Bài 2: Khoan dung; Bài 3: Tích cực tham gia các hoạt động cộng đồng; Bài 4: Khách quan và công bằng; Bài 5: Bảo vệ hoà bình.
Phần 1: Cơ bản
Bài 1. Nêu khái niệm sống có lí tưởng. Nêu hai biểu hiện của sống có lí tưởng ở học sinh.
Bài 2. Nêu khái niệm khoan dung. Khoan dung khác bao che, dung túng như thế nào?
Bài 3. Nêu khái niệm hoạt động cộng đồng. Kể bốn hoạt động cộng đồng mà học sinh có thể tham gia.
Bài 4. Nêu khái niệm khách quan và công bằng. Cho một ví dụ về mỗi yêu cầu đó.
Bài 5. Nêu khái niệm bảo vệ hoà bình. Nêu ba việc làm của học sinh góp phần bảo vệ hoà bình.
Bài 6. Đánh dấu Đ (đúng) hoặc S (sai) vào các ý sau:
a) Người sống có lí tưởng là người có mục đích sống cao đẹp và nỗ lực thực hiện mục đích đó.
b) Khoan dung là nhu nhược, luôn đồng ý với mọi ý kiến dù ý kiến đó sai.
c) Tham gia quyên góp ủng hộ bạn khó khăn là hoạt động cộng đồng.
d) Đánh giá học sinh dựa trên kết quả học tập và rèn luyện thực tế là biểu hiện của công bằng.
Bài 7. Chọn đáp án đúng: Đâu là biểu hiện của sống có lí tưởng?
A. Sống buông thả, không có mục tiêu.
B. Đặt mục tiêu rõ ràng và kiên trì phấn đấu để đạt mục tiêu.
C. Học đối phó, chỉ học khi sắp kiểm tra.
D. Bỏ cuộc ngay khi gặp khó khăn.
Bài 8. Chọn đáp án đúng: Hành động nào sau đây thể hiện khoan dung?
A. Nhắc lại lỗi cũ của bạn để làm bạn xấu hổ.
B. Nói xấu bạn với cả lớp khi bạn mắc lỗi.
C. Tha thứ cho bạn khi bạn đã nhận lỗi và sửa chữa.
D. Từ chối mọi lời xin lỗi của bạn.
Bài 9. Chọn đáp án đúng: Việc làm nào sau đây thể hiện khách quan?
A. Đánh giá sự việc theo cảm tình cá nhân.
B. Đánh giá sự việc dựa trên sự thật và chứng cứ.
C. Chỉ nghe một phía rồi vội kết luận.
D. Đánh giá theo lời đồn mà không kiểm chứng.
Bài 10. Chọn đáp án đúng: Việc làm nào sau đây góp phần bảo vệ hoà bình?
A. Kích động xung đột giữa các nhóm học sinh.
B. Lan truyền tin giả gây chia rẽ.
C. Tôn trọng sự khác biệt, giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại ôn hoà.
D. Cổ vũ bạo lực để giải quyết mâu thuẫn.
Bài 11. Điền từ thích hợp vào chỗ trống: "Sống có lí tưởng là có … cao đẹp, định hướng cho suy nghĩ và hành động của mỗi người."
Bài 12. Điền từ thích hợp vào chỗ trống: "Công bằng là đối xử bình đẳng, đúng mực, …, đúng với công sức và đóng góp của mỗi người."
Bài 13. Nối mỗi khái niệm ở cột A với nội dung phù hợp ở cột B:
Cột A: 1. Sống có lí tưởng; 2. Khoan dung; 3. Khách quan; 4. Công bằng; 5. Bảo vệ hoà bình.
Cột B: a) Đối xử bình đẳng, không thiên vị; b) Có mục đích sống cao đẹp và nỗ lực thực hiện; c) Tôn trọng, hợp tác, giải quyết mâu thuẫn bằng biện pháp hoà bình; d) Thông cảm và tha thứ cho lỗi lầm của người khác khi họ biết sửa chữa; e) Đánh giá sự việc dựa trên sự thật, chứng cứ.
Bài 14. Kể tên năm phẩm chất, yêu cầu đã học trong Học kì 1 và nêu ngắn gọn nội dung của mỗi phẩm chất, yêu cầu đó (mỗi nội dung 1 câu).
Phần 2: Nâng cao
Bài 15. Bạn Quân đặt mục tiêu trở thành bác sĩ để chữa bệnh cho người nghèo. Quân chăm chỉ học tập nhưng đôi lúc cảm thấy mục tiêu quá xa vời. Em hãy vận dụng bài học về sống có lí tưởng để khuyên Quân, đồng thời nêu hai việc làm cụ thể Quân có thể thực hiện ngay trong năm học này.
Bài 16. Bạn Hà và bạn Thu là bạn thân. Thu vô tình làm hỏng chiếc bút mới của Hà và đã xin lỗi. Hà giận dữ, đòi Thu đền bút mới và tuyên bố không chơi với Thu nữa. Theo em, Hà nên ứng xử như thế nào cho khoan dung? Nếu là Thu, em sẽ làm gì để sửa chữa lỗi của mình?
Bài 17. Địa phương em có một đoạn đường thường xuyên bị ngập rác. Em hãy đề xuất một hoạt động cộng đồng để cải thiện tình hình, gồm: tên hoạt động, mục tiêu, các việc làm cụ thể, người tham gia và cách duy trì kết quả sau hoạt động.
Bài 18. Trong cuộc thi "Học sinh thanh lịch" của trường, một giám khảo đã cho điểm cao hơn cho thí sinh là người quen của mình dù thí sinh đó biểu diễn chưa tốt bằng thí sinh khác. Theo em, giám khảo đó đã vi phạm những yêu cầu nào? Nếu là thành viên ban tổ chức, em sẽ xử lí như thế nào?
Bài 19. Hai bạn trong lớp xảy ra mâu thuẫn vì tranh nhau một quyển sách tham khảo duy nhất trong thư viện lớp. Một bạn đề nghị "ai mạnh thì lấy". Em có đồng ý không? Hãy đề xuất cách giải quyết mâu thuẫn theo tinh thần khoan dung và bảo vệ hoà bình.
Bài 20. Phân biệt ba khái niệm: khoan dung, bao che và nhu nhược. Cho một ví dụ minh hoạ cho mỗi khái niệm.
Bài 21. Một bạn cho rằng: "Chỉ cần khách quan là đã đủ công bằng." Em có đồng ý không? Vì sao? Cho ví dụ minh hoạ.
Bài 22. Nêu bốn hậu quả của chiến tranh và xung đột đối với đời sống con người. Từ đó, giải thích vì sao mỗi người, trong đó có học sinh, cần góp phần bảo vệ hoà bình.
Bài 23. Em hãy viết một bản kế hoạch rèn luyện bản thân trong học kì tới gồm ít nhất 5 mục tiêu/việc làm cụ thể gắn với các bài đã học (sống có lí tưởng, khoan dung, hoạt động cộng đồng, khách quan, công bằng, bảo vệ hoà bình) và cách em sẽ thực hiện, tự đánh giá kết quả.
Bài 24. Em hãy viết một đoạn văn ngắn (khoảng 7–10 câu) trình bày suy nghĩ của em về việc học sinh lớp 9 cần sống có lí tưởng, khoan dung và góp phần bảo vệ hoà bình.
Đáp án
Bài 1. Sống có lí tưởng là có mục đích sống cao đẹp, định hướng cho suy nghĩ và hành động, phấn đấu vì sự phát triển của bản thân và đóng góp cho xã hội. Hai biểu hiện, ví dụ: đặt mục tiêu học tập rõ ràng và kiên trì thực hiện; nỗ lực vượt qua khó khăn, không bỏ cuộc; sống có ích, giúp đỡ mọi người.
Bài 2. Khoan dung là biết tôn trọng, thông cảm và tha thứ cho lỗi lầm của người khác khi họ biết sửa chữa. Khoan dung khác bao che, dung túng: khoan dung vẫn phân biệt đúng sai và yêu cầu người mắc lỗi sửa chữa; bao che, dung túng là bỏ qua sai phạm mà không yêu cầu sửa chữa, thậm chí che giấu sai phạm.
Bài 3. Hoạt động cộng đồng là những hoạt động vì lợi ích chung của tập thể, cộng đồng. Bốn hoạt động, ví dụ: dọn vệ sinh trường học, khu phố; quyên góp ủng hộ bạn khó khăn; trồng cây xanh; thăm hỏi người già neo đơn; tuyên truyền bảo vệ môi trường.
Bài 4. Khách quan là nhìn nhận, đánh giá sự việc dựa trên sự thật, chứng cứ, không bị chi phối bởi cảm tình hay định kiến. Công bằng là đối xử bình đẳng, đúng mực, không thiên vị, đúng với công sức và đóng góp của mỗi người. Ví dụ: khách quan — nhận xét bài làm của bạn chỉ dựa trên nội dung bài; công bằng — chia đều công việc trực nhật.
Bài 5. Bảo vệ hoà bình là tôn trọng, hợp tác, giải quyết mâu thuẫn bằng biện pháp hoà bình, phản đối chiến tranh và bạo lực. Ba việc làm, ví dụ: tôn trọng bạn bè, không kì thị; giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại ôn hoà; can ngăn bạn bè cãi nhau; tham gia hoạt động tuyên truyền về hoà bình, hữu nghị.
Bài 6. a) Đ; b) S (khoan dung không phải là nhu nhược); c) Đ; d) Đ.
Bài 7. B.
Bài 8. C.
Bài 9. B.
Bài 10. C.
Bài 11. Mục đích sống (hoặc: mục đích sống cao đẹp).
Bài 12. Không thiên vị.
Bài 13. 1 – b; 2 – d; 3 – e; 4 – a; 5 – c.
Bài 14. Năm phẩm chất, yêu cầu: sống có lí tưởng — có mục đích sống cao đẹp và nỗ lực thực hiện; khoan dung — thông cảm, tha thứ cho lỗi lầm của người khác khi họ biết sửa chữa; tích cực tham gia hoạt động cộng đồng — tham gia các hoạt động vì lợi ích chung; khách quan — đánh giá sự việc dựa trên sự thật, chứng cứ; công bằng — đối xử bình đẳng, không thiên vị; bảo vệ hoà bình — giải quyết mâu thuẫn bằng biện pháp hoà bình, phản đối bạo lực. (Học sinh nêu đủ 5 trong 6 nội dung trên, mỗi nội dung đúng 1 câu, được đủ điểm.)
Bài 15. Khuyên Quân: mục tiêu trở thành bác sĩ là lí tưởng cao đẹp, cần thời gian dài và sự kiên trì; cảm giác "xa vời" là bình thường, quan trọng là chia mục tiêu lớn thành mục tiêu nhỏ từng chặng. Hai việc làm cụ thể, ví dụ: lập thời gian biểu học tập đều đặn mỗi ngày, nhất là các môn Khoa học tự nhiên; tham gia hoạt động giúp đỡ bạn bè học tập hoặc hoạt động tình nguyện để rèn luyện lòng nhân ái và ý thức phục vụ cộng đồng.
Bài 16. Hà nên bình tĩnh, thông cảm vì Thu không cố ý; cùng Thu bàn cách khắc phục (ví dụ Thu mua đền chiếc bút khác hoặc cùng chia sẻ chi phí) thay vì giận dữ và cắt đứt tình bạn. Nếu là Thu: chân thành xin lỗi, chủ động đền bù thiệt hại, cẩn thận hơn để không tái phạm và cảm ơn Hà đã thông cảm.
Bài 17. Hoạt động đạt yêu cầu khi có đủ: tên hoạt động (ví dụ: "Đoạn đường sạch đẹp"); mục tiêu (làm sạch đoạn đường, nâng cao ý thức người dân); các việc làm cụ thể (dọn rác, đặt thùng rác, tuyên truyền, treo khẩu hiệu); người tham gia (học sinh, người dân khu phố, tổ dân phố); cách duy trì (phân công trực định kì, nhắc nhở người dân, kiểm tra hằng tuần).
Bài 18. Giám khảo đã vi phạm yêu cầu khách quan (chấm điểm theo quan hệ thân quen, không dựa trên chất lượng biểu diễn) và công bằng (thiên vị thí sinh quen biết, bất công với các thí sinh khác). Cách xử lí: đề nghị chấm lại theo đúng tiêu chí đã công bố; đề nghị giám khảo có quan hệ thân quen với thí sinh không chấm thí sinh đó; công khai tiêu chí và kết quả chấm để mọi người giám sát.
Bài 19. Không đồng ý. Vì "ai mạnh thì lấy" là dùng sức mạnh để giải quyết mâu thuẫn, gây bất công và xung đột. Cách giải quyết theo tinh thần khoan dung và bảo vệ hoà bình: hai bạn bình tĩnh trao đổi, thỏa thuận dùng chung quyển sách theo lịch luân phiên (ví dụ mỗi bạn mượn một số ngày); thông cảm cho nhu cầu của nhau; nếu không tự thỏa thuận được thì nhờ cô thủ thư hoặc thầy cô giúp đỡ; sau khi thống nhất, tôn trọng thỏa thuận.
Bài 20. Khoan dung: tha thứ cho lỗi lầm khi người mắc lỗi biết nhận lỗi và sửa chữa (ví dụ: tha thứ cho bạn vô ý làm hỏng đồ dùng sau khi bạn xin lỗi). Bao che: bỏ qua, che giấu sai phạm mà không yêu cầu sửa chữa (ví dụ: biết bạn gian lận trong thi cử nhưng giấu giúp). Nhu nhược: không dám bày tỏ chính kiến, luôn đồng ý dù biết người khác sai (ví dụ: biết bạn nói sai nhưng vẫn gật đầu đồng ý vì sợ mất lòng).
Bài 21. Không đồng ý. Vì khách quan là đánh giá đúng sự thật, còn công bằng còn đòi hỏi đối xử đúng mực, đúng với công sức và đóng góp của mỗi người. Ví dụ: giáo viên chấm điểm đúng với chất lượng bài làm (khách quan) nhưng chỉ khen thưởng học sinh có điểm cao mà bỏ qua học sinh đã rất nỗ lực vươn lên từ hoàn cảnh khó khăn thì việc khen thưởng chưa thật sự công bằng trong việc động viên. Học sinh đưa ví dụ khác hợp lí vẫn được điểm.
Bài 22. Bốn hậu quả, ví dụ: gây thương vong, mất mát sinh mạng; phá hoại nhà cửa, trường học, cơ sở hạ tầng; gây đói nghèo, thất học, chia ly gia đình; gây tâm lí sợ hãi, thù hận kéo dài. Vì vậy, mỗi người, trong đó có học sinh, cần góp phần bảo vệ hoà bình từ những việc nhỏ hằng ngày: tôn trọng mọi người, không bạo lực, giải quyết mâu thuẫn ôn hoà, lan toả tinh thần đoàn kết.
Bài 23. Kế hoạch đạt yêu cầu khi có ít nhất 5 mục tiêu/việc làm cụ thể gắn với các bài đã học, cách thực hiện rõ ràng và cách tự đánh giá (ví dụ: ghi nhật kí hằng tuần, đối chiếu mục tiêu đã đặt). Các mục tiêu phải phù hợp với khả năng học sinh và có thể kiểm chứng được.
Bài 24. Đoạn văn đạt yêu cầu khi nêu được: học sinh lớp 9 cần sống có lí tưởng (mục tiêu tốt đẹp, định hướng phấn đấu); cần khoan dung (thông cảm, tha thứ, giữ tình bạn và đoàn kết); cần góp phần bảo vệ hoà bình (tôn trọng mọi người, giải quyết mâu thuẫn ôn hoà, không bạo lực); ý nghĩa của những điều đó đối với bản thân và tập thể; diễn đạt mạch lạc, đúng chính tả.