Phạm vi: Bài 1: Sống có lí tưởng; Bài 2: Khoan dung; Bài 3: Tích cực tham gia các hoạt động cộng đồng; Bài 4: Khách quan và công bằng; Bài 5: Bảo vệ hoà bình.
Phần 1: Cơ bản
Bài 1. Nêu khái niệm sống có lí tưởng và khoan dung.
Bài 2. Nêu ba biểu hiện của sống có lí tưởng ở học sinh.
Bài 3. Nêu ba biểu hiện của khoan dung trong quan hệ bạn bè.
Bài 4. Hoạt động cộng đồng là gì? Kể ba hoạt động cộng đồng mà học sinh có thể tham gia.
Bài 5. Nêu hai lợi ích của việc tham gia hoạt động cộng đồng đối với bản thân và hai lợi ích đối với cộng đồng.
Bài 6. Khách quan là gì? Công bằng là gì?
Bài 7. Nêu hai biểu hiện của khách quan và hai biểu hiện của công bằng trong lớp học.
Bài 8. Bảo vệ hoà bình là gì? Nêu ba việc làm của học sinh góp phần bảo vệ hoà bình.
Bài 9. Đánh dấu Đ (đúng) hoặc S (sai) vào các ý sau:
a) Sống có lí tưởng là có mục đích sống cao đẹp và nỗ lực thực hiện mục đích đó.
b) Khoan dung là bao che cho mọi sai phạm của người khác.
c) Đánh giá theo sự thật và chứng cứ là biểu hiện của khách quan.
d) Kích động xung đột giữa các nhóm học sinh là việc làm góp phần bảo vệ hoà bình.
Bài 10. Chọn đáp án đúng: Hành động nào sau đây thể hiện tích cực tham gia hoạt động cộng đồng?
A. Đứng ngoài xem mọi người dọn vệ sinh.
B. Tham gia dọn vệ sinh khu phố cùng mọi người.
C. Xả rác bừa bãi ở nơi công cộng.
D. Từ chối tham gia mọi hoạt động tập thể.
Bài 11. Chọn đáp án đúng: Đâu là biểu hiện của công bằng?
A. Cho điểm cao hơn cho học sinh mình yêu quý.
B. Chia phần thưởng theo cảm tình cá nhân.
C. Khen thưởng đúng người có thành tích thực tế.
D. Xử phạt người này nặng, người kia nhẹ dù mắc cùng một lỗi.
Bài 12. Điền từ thích hợp vào chỗ trống: "Khoan dung là biết tôn trọng, thông cảm và … cho lỗi lầm của người khác khi họ biết sửa chữa."
Bài 13. Nối mỗi tình huống ở cột A với phẩm chất tương ứng ở cột B:
Cột A: 1. Bạn đặt mục tiêu học giỏi để sau này trở thành bác sĩ; 2. Bạn tha thứ cho bạn cùng bàn sau khi bạn đó xin lỗi; 3. Bạn tham gia quyên góp ủng hộ bạn khó khăn; 4. Bạn nhận xét bài làm của bạn chỉ dựa trên nội dung bài.
Cột B: a) Khoan dung; b) Sống có lí tưởng; c) Khách quan; d) Tích cực tham gia hoạt động cộng đồng.
Bài 14. Viết lại các ý sau thành câu hoàn chỉnh thể hiện hiểu biết của em: (a) Lí tưởng sống / định hướng / phấn đấu. (b) Khoan dung / không phải / bao che. (c) Hoà bình / cần / bảo vệ.
Phần 2: Nâng cao
Bài 15. Bạn Linh đặt mục tiêu đạt học sinh giỏi trong năm học này nhưng sau học kì đầu kết quả chưa như mong muốn, Linh cảm thấy chán nản. Em hãy vận dụng bài học về sống có lí tưởng để khuyên Linh.
Bài 16. Bạn Khánh lỡ làm mất quyển truyện của bạn Phương. Phương rất tức giận và yêu cầu Khánh phải mua đền quyển mới ngay, đồng thời nói sẽ không chơi với Khánh nữa. Theo em, Phương nên ứng xử như thế nào cho khoan dung? Khánh nên làm gì để sửa chữa lỗi của mình?
Bài 17. Lớp em dự định tổ chức hoạt động thăm hỏi, giúp đỡ một cụ già neo đơn trong khu phố. Em hãy nêu ba việc làm cụ thể mà lớp có thể thực hiện trong hoạt động này và ý nghĩa của mỗi việc.
Bài 18. Khi chấm điểm bài thuyết trình, bạn Trang là thành viên ban giám khảo đã cho điểm cao hơn hẳn cho nhóm của bạn thân mình dù nhóm đó thuyết trình chưa tốt bằng nhóm khác. Theo em, Trang đã vi phạm yêu cầu nào? Nếu là thành viên ban tổ chức, em sẽ xử lí như thế nào để đảm bảo khách quan, công bằng?
Bài 19. Trong lớp, hai nhóm bạn xảy ra mâu thuẫn vì tranh giành sân bóng. Một số bạn đề nghị dùng vũ lực để giải quyết. Em có đồng ý không? Hãy đề xuất cách giải quyết mâu thuẫn theo tinh thần bảo vệ hoà bình.
Bài 20. Phân biệt khách quan và công bằng. Cho một ví dụ chứng tỏ một việc làm có thể khách quan nhưng chưa công bằng, hoặc công bằng nhưng chưa khách quan (giải thích rõ).
Bài 21. Một bạn cho rằng: "Tham gia hoạt động cộng đồng chỉ làm mất thời gian học tập, không mang lại lợi ích gì." Em có đồng ý không? Hãy phản bác ý kiến đó bằng ít nhất ba lí lẽ.
Bài 22. Nêu ba hậu quả của việc thiếu khoan dung trong quan hệ bạn bè và trong tập thể lớp. Cho ví dụ minh hoạ cho mỗi hậu quả.
Bài 23. Em hãy xây dựng một "cam kết nhỏ" của bản thân gồm 5 việc làm cụ thể để rèn luyện các phẩm chất: sống có lí tưởng, khoan dung, tích cực tham gia hoạt động cộng đồng, khách quan, công bằng và bảo vệ hoà bình trong học kì tới.
Bài 24. Em hãy viết một đoạn văn ngắn (khoảng 5–7 câu) trình bày suy nghĩ của em về ý nghĩa của khoan dung trong việc giữ gìn tình bạn và đoàn kết tập thể.
Đáp án
Bài 1. Sống có lí tưởng là có mục đích sống cao đẹp, định hướng cho suy nghĩ và hành động, phấn đấu vì sự phát triển của bản thân và đóng góp cho xã hội. Khoan dung là biết tôn trọng, thông cảm và tha thứ cho lỗi lầm của người khác khi họ biết sửa chữa.
Bài 2. Ba biểu hiện, ví dụ: đặt mục tiêu học tập rõ ràng; kiên trì vượt qua khó khăn, không bỏ cuộc; sống có ích, giúp đỡ mọi người; lập kế hoạch học tập, rèn luyện cụ thể.
Bài 3. Ba biểu hiện, ví dụ: tha thứ cho bạn khi bạn nhận lỗi và sửa chữa; lắng nghe, thông cảm với hoàn cảnh của bạn; nhắc nhở nhẹ nhàng thay vì chửi mắng, trả đũa; không nhắc lại lỗi cũ của bạn để làm bạn xấu hổ.
Bài 4. Hoạt động cộng đồng là những hoạt động vì lợi ích chung của tập thể, cộng đồng. Ba hoạt động, ví dụ: dọn vệ sinh trường học, khu phố; quyên góp ủng hộ bạn khó khăn; trồng cây xanh; thăm hỏi người già neo đơn; hiến máu nhân đạo (khi đủ tuổi và điều kiện).
Bài 5. Đối với bản thân: rèn luyện kĩ năng giao tiếp, hợp tác, trách nhiệm; bồi dưỡng lòng nhân ái, thái độ sống tích cực. Đối với cộng đồng: góp phần giải quyết các vấn đề chung; tăng cường đoàn kết, gắn bó; xây dựng môi trường sống tốt đẹp hơn.
Bài 6. Khách quan là nhìn nhận, đánh giá sự việc dựa trên sự thật, chứng cứ, không bị chi phối bởi cảm tình hay định kiến. Công bằng là đối xử bình đẳng, đúng mực, không thiên vị, đúng với công sức và đóng góp của mỗi người.
Bài 7. Hai biểu hiện của khách quan, ví dụ: nhận xét bài làm của bạn chỉ dựa trên nội dung bài; tìm hiểu nhiều phía trước khi kết luận về một sự việc. Hai biểu hiện của công bằng, ví dụ: chia đều công việc trực nhật; khen thưởng đúng người có thành tích thực tế.
Bài 8. Bảo vệ hoà bình là tôn trọng, hợp tác, giải quyết mâu thuẫn bằng biện pháp hoà bình, phản đối chiến tranh và bạo lực. Ba việc làm, ví dụ: tôn trọng bạn bè, không kì thị; giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại ôn hoà; can ngăn bạn bè cãi nhau; tham gia hoạt động tuyên truyền về hoà bình, hữu nghị.
Bài 9. a) Đ; b) S (khoan dung không phải là bao che cho mọi sai phạm); c) Đ; d) S (kích động xung đột là việc làm phá hoại hoà bình).
Bài 10. B.
Bài 11. C.
Bài 12. Tha thứ.
Bài 13. 1 – b; 2 – a; 3 – d; 4 – c.
Bài 14. Đạt yêu cầu khi viết được ba câu hoàn chỉnh, đúng nội dung, ví dụ: (a) Lí tưởng sống định hướng cho con người phấn đấu. (b) Khoan dung không phải là bao che cho việc làm sai trái. (c) Hoà bình cần được mọi người chung tay bảo vệ.
Bài 15. Khuyên Linh: kết quả chưa như mong muốn chỉ là khó khăn tạm thời, không phải lí do để từ bỏ mục tiêu; người sống có lí tưởng cần kiên trì, xem thất bại là bài học; Linh nên rà soát lại phương pháp học, nhờ thầy cô, bạn bè giúp đỡ, chia mục tiêu lớn thành mục tiêu nhỏ để từng bước thực hiện và tự động viên bản thân.
Bài 16. Phương nên bình tĩnh, thông cảm vì Khánh không cố ý làm mất truyện; có thể cùng Khánh bàn cách khắc phục (ví dụ Khánh mua đền quyển truyện khác hoặc cùng chia sẻ chi phí) thay vì giận dỗi và cắt đứt tình bạn. Khánh nên chân thành xin lỗi, chủ động đền bù thiệt hại và cẩn thận hơn, không tái phạm.
Bài 17. Ba việc làm, ví dụ: dọn dẹp nhà cửa, sân vườn giúp cụ — giúp cụ có chỗ ở sạch sẽ, thể hiện sự quan tâm; trò chuyện, hỏi thăm sức khoẻ cụ — giúp cụ vui vẻ, bớt cô đơn; tặng cụ quà (thực phẩm, đồ dùng thiết yếu) hoặc giúp cụ đi chợ, mua thuốc — hỗ trợ cụ trong đời sống hằng ngày.
Bài 18. Trang đã vi phạm yêu cầu khách quan (chấm điểm theo quan hệ thân quen, không dựa trên chất lượng thuyết trình) và công bằng (thiên vị nhóm bạn thân, bất công với các nhóm khác). Cách xử lí: đề nghị chấm lại theo đúng tiêu chí đã công bố; đề nghị giám khảo có quan hệ thân quen với thí sinh không chấm nhóm đó; công khai tiêu chí và kết quả chấm để mọi người giám sát.
Bài 19. Không đồng ý. Vì dùng vũ lực không giải quyết được mâu thuẫn mà còn làm mâu thuẫn thêm căng thẳng, gây thương tích và vi phạm nội quy. Cách giải quyết theo tinh thần bảo vệ hoà bình: hai nhóm bình tĩnh trao đổi, thống nhất lịch dùng sân luân phiên; nếu không tự thoả thuận được thì nhờ thầy cô, lớp trưởng làm trung gian hoà giải; sau khi thống nhất, các bên tôn trọng lịch đã hẹn và thông cảm cho nhau.
Bài 20. Khách quan là đánh giá dựa trên sự thật, chứng cứ; công bằng là đối xử bình đẳng, đúng mực, đúng với công sức và đóng góp. Ví dụ: giáo viên chấm điểm đúng với chất lượng bài làm của từng học sinh (khách quan) nhưng chỉ khen thưởng học sinh có điểm cao mà bỏ qua học sinh có hoàn cảnh khó khăn đã rất nỗ lực thì chưa thật sự công bằng trong việc động viên; hoặc ngược lại, chia đều phần thưởng cho tất cả mọi người (bình đẳng về hình thức) nhưng không đúng với công sức đóng góp của từng người thì chưa công bằng dù cách chia "đều" có vẻ khách quan. Học sinh đưa ví dụ khác hợp lí vẫn được điểm.
Bài 21. Không đồng ý. Ba lí lẽ, ví dụ: tham gia hoạt động cộng đồng rèn luyện kĩ năng sống, trách nhiệm và lòng nhân ái; giúp học sinh mở rộng hiểu biết, giảm căng thẳng sau giờ học; góp phần giải quyết các vấn đề chung, xây dựng cộng đồng tốt đẹp hơn — những điều đó đều hỗ trợ cho sự phát triển toàn diện, không phải là lãng phí thời gian nếu biết sắp xếp hợp lí.
Bài 22. Ba hậu quả, ví dụ: mâu thuẫn nhỏ trở nên căng thẳng, kéo dài — ví dụ hai bạn giận nhau cả học kì chỉ vì một hiểu lầm nhỏ; mất tình bạn, mất đoàn kết tập thể — ví dụ cả lớp chia phe, tẩy chay một bạn chỉ vì bạn đó mắc lỗi; không khí lớp học nặng nề, ảnh hưởng đến học tập và sinh hoạt chung.
Bài 23. Cam kết đạt yêu cầu khi có đủ 5 việc làm cụ thể, gắn với các phẩm chất đã học, ví dụ: đặt mục tiêu học tập rõ ràng và thực hiện mỗi ngày (sống có lí tưởng); tha thứ, không nhắc lại lỗi cũ của bạn (khoan dung); tham gia ít nhất một hoạt động cộng đồng mỗi tháng (tích cực tham gia hoạt động cộng đồng); đánh giá bạn bè dựa trên việc làm cụ thể, không theo cảm tình (khách quan, công bằng); giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại ôn hoà, không dùng bạo lực (bảo vệ hoà bình).
Bài 24. Đoạn văn đạt yêu cầu khi nêu được: khoan dung giúp hoá giải hiểu lầm, mâu thuẫn; khoan dung giữ gìn tình bạn, tăng đoàn kết tập thể; khoan dung không phải là bao che; diễn đạt mạch lạc, đúng chính tả.