1. Kiến thức trọng tâm
Lipid là nhóm hợp chất hữu cơ có đặc điểm chung là không tan trong nước nhưng tan trong các dung môi hữu cơ như ether, chloroform, benzene. Thành phần chính của lipid là các chất béo (triglyceride), được tạo thành từ glycerol và các acid béo.
Về cấu tạo, một phân tử chất béo gồm một gốc glycerol liên kết với ba gốc acid béo. Nếu các acid béo đều no, chất béo thường ở thể rắn ở nhiệt độ thường như mỡ lợn, bơ. Nếu chứa nhiều acid béo không no, chất béo thường ở thể lỏng như dầu lạc, dầu olive.
Về tính chất hoá học, lipid bị thuỷ phân trong môi trường acid tạo glycerol và acid béo. Khi đun nóng với dung dịch kiềm như , lipid bị thuỷ phân tạo glycerol và muối của acid béo, chính là xà phòng. Phản ứng này gọi là phản ứng xà phòng hoá, được dùng trong công nghiệp sản xuất xà phòng.
Lipid có vai trò quan trọng đối với cơ thể: cung cấp năng lượng, là thành phần cấu tạo màng tế bào, giúp hoà tan và vận chuyển các vitamin tan trong chất béo.
2. Ví dụ minh họa
Ví dụ: Viết phương trình phản ứng xà phòng hoá của tristearin với dung dịch .
Lời giải: Tristearin tác dụng với dung dịch sodium hydroxide tạo glycerol và sodium stearate: $(C_{17}H_{35}COO)3C_3H_5 + 3NaOH \rightarrow C_3H_5(OH)3 + 3C{17}H{35}COONa$. Sodium stearate là thành phần chính của xà phòng bánh. Glycerol thu được còn được dùng trong mỹ phẩm và dược phẩm.
3. Ghi nhớ
- Lipid không tan trong nước, tan trong dung môi hữu cơ.
- Chất béo là ester của glycerol với acid béo.
- Phản ứng xà phòng hoá tạo glycerol và muối acid béo (xà phòng).