Bài 42: Nhiễm sắc thể và bộ nhiễm sắc thể

1. Kiến thức trọng tâm

Nhiễm sắc thể (NST) là cấu trúc mang gene, nằm trong nhân tế bào. Mỗi nhiễm sắc thể gồm một phân tử DNA liên kết với protein, xoắn cuộn nhiều cấp độ tạo thành cấu trúc đặc trưng. Nhiễm sắc thể chỉ quan sát rõ khi tế bào phân chia.

Mỗi loài sinh vật có bộ nhiễm sắc thể đặc trưng về số lượng, hình dạng và cấu trúc. Bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội (kí hiệu $2n$) gồm các cặp nhiễm sắc thể tương đồng, một chiếc có nguồn gốc từ bố, một chiếc từ mẹ. Bộ nhiễm sắc thể đơn bội (kí hiệu $n$) là bộ nhiễm sắc thể trong giao tử, chỉ chứa một chiếc của mỗi cặp tương đồng. Ở người, bộ lưỡng bội là $2n = 46$, bộ đơn bội là $n = 23$.

Nhiễm sắc thể có chức năng lưu giữ, bảo quản và truyền đạt thông tin di truyền qua các thế hệ tế bào và thế hệ cơ thể. Sự thay đổi số lượng hoặc cấu trúc nhiễm sắc thể gây ra các bệnh và hội chứng di truyền.

2. Ví dụ minh họa

Ví dụ: Ở ruồi giấm, bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội là $2n = 8$. Xác định số nhiễm sắc thể trong tế bào sinh dưỡng và trong giao tử của ruồi giấm.

Lời giải: Tế bào sinh dưỡng (tế bào soma) mang bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội, nên có $2n = 8$ nhiễm sắc thể, gồm $4$ cặp tương đồng. Giao tử được tạo ra qua giảm phân mang bộ nhiễm sắc thể đơn bội, nên có $n = 4$ nhiễm sắc thể, mỗi chiếc là một thành viên của cặp tương đồng. Khi thụ tinh, hai giao tử kết hợp khôi phục bộ lưỡng bội $2n = 8$ ở hợp tử.

3. Ghi nhớ

• Nhiễm sắc thể mang gene, gồm DNA liên kết với protein.
• Bộ lưỡng bội $2n$: các cặp nhiễm sắc thể tương đồng; bộ đơn bội $n$: trong giao tử.
• Ở người: $2n = 46$, $n = 23$.