Bài 43: Nguyên phân và giảm phân

1. Kiến thức trọng tâm

Nguyên phân và giảm phân là hai hình thức phân chia tế bào có vai trò khác nhau trong đời sống sinh vật.

Nguyên phân là quá trình phân chia tế bào tạo ra hai tế bào con giống hệt tế bào mẹ về số lượng và cấu trúc nhiễm sắc thể. Nguyên phân gồm các kì: kì đầu, kì giữa, kì sau, kì cuối. Trước nguyên phân, DNA nhân đôi, mỗi nhiễm sắc thể gồm hai chromatid chị em. Kết quả nguyên phân: từ một tế bào mẹ $2n$ tạo ra hai tế bào con $2n$. Nguyên phân giúp cơ thể lớn lên, thay thế tế bào chết và tái sinh các bộ phận.

Giảm phân là quá trình phân chia tạo ra các giao tử. Giảm phân gồm hai lần phân chia liên tiếp nhưng DNA chỉ nhân đôi một lần. Kết quả: từ một tế bào mẹ $2n$ tạo ra bốn tế bào con $n$. Giảm phân kết hợp với thụ tinh duy trì bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội đặc trưng của loài qua các thế hệ và tạo ra biến dị tổ hợp.

2. Ví dụ minh họa

Ví dụ: Một tế bào sinh dưỡng của người ($2n = 46$) nguyên phân một lần tạo ra bao nhiêu tế bào con, mỗi tế bào có bao nhiêu nhiễm sắc thể? Một tế bào sinh dục sơ khai ($2n = 46$) giảm phân tạo ra bao nhiêu giao tử?

Lời giải: Nguyên phân một lần tạo ra hai tế bào con, mỗi tế bào con có $2n = 46$ nhiễm sắc thể, giống hệt tế bào mẹ. Giảm phân tạo ra bốn giao tử, mỗi giao tử có $n = 23$ nhiễm sắc thể. Sự khác nhau này phản ánh hai vai trò khác nhau: nguyên phân phục vụ sinh trưởng, giảm phân phục vụ sinh sản.

3. Ghi nhớ

• Nguyên phân: một tế bào $2n$ → hai tế bào con $2n$, phục vụ sinh trưởng.
• Giảm phân: một tế bào $2n$ → bốn tế bào con $n$, tạo giao tử.
• Giảm phân + thụ tinh duy trì bộ NST $2n$ của loài và tạo biến dị tổ hợp.