Bài 44: Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính

1. Kiến thức trọng tâm

Trong bộ nhiễm sắc thể của sinh vật, có hai loại: nhiễm sắc thể thường và nhiễm sắc thể giới tính. Nhiễm sắc thể giới tính mang gene quy định giới tính và một số tính trạng khác. Ở người, nữ có cặp nhiễm sắc thể giới tính $XX$, nam có cặp $XY$. Nhiễm sắc thể $Y$ mang gene quy định sự phát triển giới tính nam.

Cơ chế xác định giới tính ở người: nữ chỉ tạo ra một loại trứng mang nhiễm sắc thể $X$, nam tạo ra hai loại tinh trùng mang $X$ hoặc $Y$ với tỉ lệ ngang nhau. Khi trứng $X$ kết hợp với tinh trùng $X$ tạo hợp tử $XX$ phát triển thành con gái; khi trứng $X$ kết hợp với tinh trùng $Y$ tạo hợp tử $XY$ phát triển thành con trai. Vì vậy, tỉ lệ trai : gái xấp xỉ $1:1$, và giới tính của con do tinh trùng của bố quyết định.

Ở một số loài khác, cơ chế xác định giới tính khác nhau, ví dụ ở chim, con cái có cặp $ZW$, con đực có cặp $ZZ$.

2. Ví dụ minh họa

Ví dụ: Giải thích vì sao trong một gia đình đông con, tỉ lệ trai : gái thường xấp xỉ $1:1$.

Lời giải: Trong giảm phân, nam tạo hai loại tinh trùng $X$ và $Y$ với tỉ lệ ngang nhau. Mỗi lần thụ tinh, trứng $X$ có cơ hội ngang nhau kết hợp với tinh trùng $X$ (tạo con gái) hoặc tinh trùng $Y$ (tạo con trai). Do đó, về mặt thống kê, tỉ lệ trai : gái trong nhiều lần sinh là xấp xỉ $1:1$. Tuy nhiên, trong một gia đình ít con, tỉ lệ thực tế có thể lệch do tính ngẫu nhiên của mỗi lần thụ tinh.

3. Ghi nhớ

• Nhiễm sắc thể giới tính: nữ $XX$, nam $XY$ (ở người).
• Giới tính của con do loại tinh trùng ($X$ hay $Y$) của bố quyết định.
• Tỉ lệ trai : gái xấp xỉ $1:1$.