Bài 45: Di truyền liên kết

1. Kiến thức trọng tâm

Di truyền liên kết là hiện tượng các gene cùng nằm trên một nhiễm sắc thể được di truyền cùng nhau trong quá trình phân bào. Khác với quy luật phân li độc lập của Mendel (áp dụng cho các gene nằm trên các nhiễm sắc thể khác nhau), các gene liên kết không phân li độc lập mà đi cùng nhau vào giao tử.

Di truyền liên kết giúp giải thích vì sao một số tính trạng thường di truyền cùng nhau. Số nhóm gene liên kết bằng số nhiễm sắc thể đơn bội ($n$) của loài. Ví dụ, ở ruồi giấm $n = 4$ nên có $4$ nhóm gene liên kết.

Tuy nhiên, trong giảm phân có thể xảy ra hiện tượng hoán vị gene do trao đổi chéo giữa các chromatid không chị em của cặp nhiễm sắc thể tương đồng. Hoán vị gene làm xuất hiện các tổ hợp gene mới, tạo biến dị tổ hợp và là cơ sở để lập bản đồ di truyền. Tần số hoán vị gene phản ánh khoảng cách giữa các gene trên nhiễm sắc thể: gene càng xa nhau, tần số hoán vị càng cao.

2. Ví dụ minh họa

Ví dụ: Ở ruồi giấm, gene quy định thân xám (B) và gene quy định cánh dài (V) cùng nằm trên một nhiễm sắc thể. Khi lai ruồi thân xám, cánh dài thuần chủng với ruồi thân đen, cánh cụt, $F_1$ toàn thân xám, cánh dài. Cho $F_1$ lai phân tích, dự đoán kết quả nếu không có hoán vị gene.

Lời giải: $F_1$ có kiểu gene $\frac{BV}{bv}$, chỉ tạo hai loại giao tử liên kết là $BV$ và $bv$. Lai phân tích với ruồi $\frac{bv}{bv}$ cho đời con gồm hai kiểu hình: thân xám, cánh dài và thân đen, cánh cụt với tỉ lệ $1:1$. Nếu có hoán vị gene, sẽ xuất hiện thêm hai kiểu hình tái tổ hợp là thân xám, cánh cụt và thân đen, cánh dài.

3. Ghi nhớ

• Di truyền liên kết: các gene trên cùng một NST di truyền cùng nhau.
• Số nhóm gene liên kết bằng số NST đơn bội $n$.
• Hoán vị gene tạo tổ hợp mới; tần số hoán vị phản ánh khoảng cách giữa các gene.