1. Kiến thức trọng tâm
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Liên Xô chịu thiệt hại nặng nề nhất: hàng chục triệu người chết, hàng nghìn thành phố và làng mạc bị phá hủy. Từ 1945–1950, nhân dân Liên Xô nỗ lực khôi phục kinh tế, hoàn thành kế hoạch năm năm lần thứ tư, đưa sản xuất công nghiệp vượt mức trước chiến tranh. Từ thập niên 1950–1970, Liên Xô đạt nhiều thành tựu to lớn: trở thành cường quốc công nghiệp thứ hai thế giới, dẫn đầu trong lĩnh vực chinh phục vũ trụ (năm 1957 phóng vệ tinh nhân tạo đầu tiên, năm 1961 đưa Ga-ga-rin bay vào vũ trụ).
Tuy nhiên, từ cuối thập niên 1970, kinh tế Liên Xô trì trệ do mô hình kinh tế tập trung quan liêu bao cấp lạc hậu. Năm 1985, Goóc-ba-chốp lên nắm quyền, thực hiện cải tổ (Perestroika) nhằm đổi mới toàn diện. Nhưng cải tổ thiếu sự chuẩn bị, gây rối loạn chính trị – xã hội, dẫn đến sự tan rã của Liên Xô vào tháng 12/1991.
Ở Đông Âu, sau chiến tranh, các nước dân chủ nhân dân ra đời, tiến hành cải cách ruộng đất, quốc hữu hóa công nghiệp, xây dựng chủ nghĩa xã hội theo mô hình Liên Xô, đạt nhiều thành tựu bước đầu. Nhưng mô hình này cũng bộc lộ hạn chế, kinh tế trì trệ. Từ cuối năm 1989, chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu lần lượt sụp đổ, các nước chuyển sang chế độ đa đảng và kinh tế thị trường.
2. Ví dụ minh họa
Câu hỏi: Vì sao công cuộc cải tổ ở Liên Xô (1985–1991) dẫn đến kết quả trái với mục tiêu ban đầu?
Lời giải: Cải tổ nhằm đổi mới kinh tế và làm cho xã hội dân chủ hơn, nhưng được tiến hành vội vàng, thiếu đồng bộ. Về kinh tế, chuyển sang cơ chế thị trường đột ngột gây khủng hoảng, hàng hóa khan hiếm. Về chính trị, việc thực hiện "công khai hóa" và đa nguyên đã làm mất vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản, các lực lượng li khai nổi lên, Liên bang tan rã. Như vậy, cải tổ không cứu vãn được Liên Xô mà trái lại đã đẩy nhanh quá trình sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa ở đây.
3. Ghi nhớ
- 1945–1950: Liên Xô khôi phục kinh tế sau chiến tranh.
- 1957: vệ tinh nhân tạo đầu tiên; 1961: Ga-ga-rin bay vào vũ trụ.
- 1985: Goóc-ba-chốp thực hiện cải tổ.
- 12/1991: Liên Xô tan rã; cuối 1989: chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu sụp đổ.