1. Kiến thức trọng tâm
Chiến tranh lạnh là tình trạng đối đầu căng thẳng về chính trị, quân sự, kinh tế và tư tưởng giữa hai phe: tư bản chủ nghĩa do Mỹ đứng đầu và xã hội chủ nghĩa do Liên Xô đứng đầu, kéo dài từ năm 1947 đến 1989 mà không dẫn đến chiến tranh nóng trực tiếp giữa hai siêu cường. Nguyên nhân sâu xa là mâu thuẫn về hệ tư tưởng và lợi ích chiến lược giữa hai phe sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
Tháng 3/1947, Tổng thống Mỹ Truman công bố học thuyết Truman, viện trợ cho các nước chống cộng sản, đánh dấu sự khởi đầu của Chiến tranh lạnh. Năm 1947, Mỹ thực hiện Kế hoạch Mác-san giúp Tây Âu phục hồi kinh tế để ngăn chặn ảnh hưởng của chủ nghĩa cộng sản. Năm 1949, khối quân sự NATO thành lập; năm 1955, Liên Xô và các nước Đông Âu thành lập khối Vác-sa-va để đối phó.
Chiến tranh lạnh biểu hiện qua cuộc chạy đua vũ trang, chạy đua vào vũ trụ, các cuộc chiến tranh cục bộ (Triều Tiên, Việt Nam, Áp-ga-ni-xtan) và các cuộc khủng hoảng quốc tế (khủng hoảng tên lửa Cu-ba 1962). Cuộc chạy đua vũ trang gây tốn kém khổng lồ cho cả hai phe, kìm hãm sự phát triển kinh tế – xã hội.
Từ cuối thập niên 1980, Liên Xô và Mỹ tiến hành hòa hoãn, kí các hiệp ước hạn chế vũ khí. Năm 1989, Chiến tranh lạnh chấm dứt với Tuyên bố Manta, mở ra thời kì mới trong quan hệ quốc tế.
2. Ví dụ minh họa
Câu hỏi: Học thuyết Truman (1947) thể hiện chính sách đối ngoại nào của Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai?
Lời giải: Ngày 12/3/1947, Tổng thống Truman tuyên bố Mỹ sẽ viện trợ cho Hi Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ để chống lại "sự đe dọa của chủ nghĩa cộng sản". Học thuyết Truman thể hiện chính sách "ngăn chặn" (containment) của Mỹ: dùng sức mạnh kinh tế và quân sự để bao vây, ngăn chặn sự lan rộng của chủ nghĩa cộng sản và ảnh hưởng của Liên Xô. Đây được coi là tuyên ngôn mở đầu Chiến tranh lạnh, dẫn tới việc Mỹ can thiệp vào nhiều khu vực trên thế giới trong những thập niên sau đó.
3. Ghi nhớ
- 1947: học thuyết Truman và Kế hoạch Mác-san — khởi đầu Chiến tranh lạnh.
- 1949: NATO thành lập; 1955: khối Vác-sa-va thành lập.
- Các cuộc chiến tranh cục bộ: Triều Tiên (1950–1953), Việt Nam (1954–1975), Áp-ga-ni-xtan (1979–1989).
- 1989: Tuyên bố Manta, Chiến tranh lạnh chấm dứt.