1. Kiến thức trọng tâm
Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, châu Âu rơi vào khủng hoảng sâu sắc. Các nước thắng trận như Anh, Pháp tuy giành được nhiều thuộc địa và bồi thường chiến phí nhưng nền kinh tế vẫn suy yếu, xã hội bất ổn. Nước Đức bại trận phải chịu những điều khoản nặng nề của Hòa ước Véc-xai, trở thành mầm mống của chủ nghĩa phục thù. Cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 1929–1933 càng làm trầm trọng thêm tình hình: sản xuất đình trệ, thất nghiệp tràn lan, mâu thuẫn xã hội gay gắt.
Trong bối cảnh đó, chủ nghĩa phát xít lên nắm quyền ở I-ta-li-a (1922) và Đức (1933), chuẩn bị chiến tranh xâm lược. Trái lại, ở nhiều nước tư bản, phong trào đấu tranh của công nhân và nhân dân lao động dâng cao, đòi dân chủ và cải thiện đời sống.
Ở nước Mỹ, thập niên 1920 là thời kì phồn vinh ngắn ngủi, nhưng cuộc khủng hoảng 1929 đã giáng đòn nặng nề. Tổng thống Ru-dơ-ven thực hiện Chính sách mới (New Deal) từ năm 1933: nhà nước can thiệp vào kinh tế, ban hành các đạo luật về ngân hàng, công nghiệp, nông nghiệp và an sinh xã hội. Chính sách mới giúp nước Mỹ từng bước thoát khỏi khủng hoảng, đồng thời làm thay đổi vai trò của nhà nước tư sản.
Đến năm 1945, sau Chiến tranh thế giới thứ hai, cục diện châu Âu và nước Mỹ thay đổi căn bản: Mỹ vươn lên thành cường quốc hàng đầu thế giới tư bản.
2. Ví dụ minh họa
Câu hỏi: Chính sách mới của Tổng thống Ru-dơ-ven có điểm mới nào so với chính sách kinh tế tự do trước đó ở Mỹ?
Lời giải: Trước khủng hoảng, nhà nước Mỹ gần như không can thiệp vào kinh tế. Chính sách mới chủ trương nhà nước trực tiếp điều tiết: kiểm soát ngân hàng, đầu tư công trình công cộng để tạo việc làm, hỗ trợ nông dân, ban hành luật bảo hiểm xã hội. Điểm mới căn bản là nhà nước trở thành người điều tiết nền kinh tế, vừa cứu vãn chủ nghĩa tư bản, vừa xoa dịu mâu thuẫn xã hội, đưa nước Mỹ thoát dần khỏi khủng hoảng.
3. Ghi nhớ
- 1929–1933: khủng hoảng kinh tế thế giới, khởi đầu từ Mỹ, lan ra toàn thế giới tư bản.
- 1922: phát xít lên nắm quyền ở I-ta-li-a; 1933: Hít-le lên nắm quyền ở Đức.
- 1933: Ru-dơ-ven thực hiện Chính sách mới ở Mỹ.
- Sau 1945: Mỹ trở thành cường quốc tư bản mạnh nhất, châu Âu suy yếu tương đối.